تاریخ بختیاری از آغاز تاکنون
سرزمین ایران از آغاز دوران تاریخی به تدریج شاهد شکل گیری کهن ترین تمدن های عظیم بشری بود یکی از قدیم ترین تمدن های باستان، تمدنی بود که در کناره های رود کارون و کوهستانهای زاگرس شکل گرفت این تمدن «عیلام» نام داشت و سرزمین بختیاری نیز در بخشی از این تمدن واقع بود. از این رو در منابع تاریخی از این سرزمین با نام های آنزان/ آنشان، الیمایی و… نیز یاد شده است که بعدها مسکن قوم پارس و جایگاه سلسله هخامنشی گردید.
البته می بایست به این نکته اشاره کرد، از منظر جغرافیایی محدوده و قلمرو سرزمین بختیاری شامل بخش عمده ای از استانهای خوزستان، چهارمحال بختیاری، اصفهان و کهگیلویه و بویر احمد، لرستان و همچنین قسمت هایی از استانهای فارس، بوشهر و ایلام و.. دیگر نقاط پراکنده در کشور است.
در مورد نژاد و خاستگاه قوم بختیاری نظریات متفاوتی ابراز شده است اما با یافته های باستان شناسی و پژوهش های محققان این نظر بیشتر مورد تایید قرار گرفته است که قوم بختیاری از اختلاط قوم پارس با بازماندگان اقوام ایرانی در دوره عیلامی شکل گرفت. در طول قرن های بعد نیز طوایف دیگری در بختیاری ادغام شدند. از این رو بختیاری ها بزرگترین قوم ایرانی و آریایی در ایران به شمار می آیند.
گویش بختیاری نیز مشابهت و پیوستگی فراوانی با زبان پارسی میانه دارد که در دوره ساسانیان رواج داشته است این گویش در طول قرن ها اصالت خود را از دست نداده و اختلاط و امتزاج کمتری با زبانها و گویش های دیگر داشته است. شاید اساسی ترین دلیل آن شیوه زندگی کوچ نشینی و ویژگی های جغرافیایی سرزمین بختیاری بود؛ که باعث گردید در مقابل اقوام مهاجم مقاومت نموده و فرهنگ خود را از تغییرات اساسی و نیز از گزند تحولات خارجی و دگرگونی های اساسی که سایر گویش ها و فرهنگ ها به آن دچار شده اند، مصون دارند. فرهنگ و آداب و رسوم بختیاری و نوع پوشاک و لباس بختیاری ها نیز با تشابه فراوانی با فرهنگ باستانی ایران دارد که از دیرینگی و پیوستگی آن با تمدن ایران باستان حکایت دارد.
سرزمین بختیاری از هزاران سال پیش تاکنون تحولات و حوادث بی شماری را به خود دیده است اما همواره این قوم در راه حفظ وطن و کیان ایران زمین فداکاری نموده و افتخارات بسیاری را در تاریخ ایران به ثبت رسانده اند. در دوران هخامنشیان بختیاری ها از سپاهیان اصلی کورش کبیر و از پایه گزاران تمدن ایران بزرگ بودند. کوروش از قوم آنشانی بود که سرزمین بختیاری بود، بر این اساس بسیاری از محققان کوروش هخامنشی را از قوم بختیاری دانسته اند
در جریان حمله ویرانگر اسکندر مقدونی به ایران تاریخ نویسان تنها از مقاومت دلیرانه قومی به فرماندهی «آریو برزن بختیاری» سردار ایرانی در کوهستان بختیاری سخن گفته اند که با فدا کردن جان خود مقاومت و ایستادگی بی نظیری از خود نشان دادند.
بعد از ورود دین اسلام به ایران، قوم بختیاری پیش از سایر اقوام ایرانی و از همان آغاز به مکتب اهل بیت(ع) و تشیع گرایش یافتد. از این رو می بینیم بختیاری تنها قوم بزرگ کشور است که تماماً شیعه هستند و سرزمین بختیاری در طول دوره های سخت تاریخی همواره پناهگاه نوادگان اهل بیت بوده و وجود امامزاده ها و زیارتگاه های فراوان و حضور سادات در جای جای سرزمین بختیاری گواه اعتقاد راسخ آنان در این باره است. به همین دلیل است که بختیاری تا قبل از دوره صفویه گاهی مهجور و مغبوض حکومت های غیر شیعه بوده و جلوه کمتری داشته و گاهی محصور در مناطق و کوهستان های دور افتاده بودند. در این دوران گاهی تاریخ نویسان اقوام بختیاری ، لر و کرد و… را یکی می دانسته اند و تحت عنوان مردمان جبال نام برده اند.
در دوره اتابکان (از قرن ششم به بعد تا قرن نهم) سرزمین بختیاری تحت سیطره حکومت اتابکان لر بود که در محدوده لرستان و سرزمین بختیاری حاکمیت پیدا کردند و بختیاری ها به «لر بزرگ» در مقابل لر کوچک (لرستان و دیگر اقوام لر) معروف شدند.
اطلاق واژه بختیاری به این قوم ظاهراً از آغاز دوران صفویه بیشتر معمول گردید و حضور آشکار آنان در صحنه کشور در این دوره نمایان تر شد. اما با توجه به پیشینه کابرد آن، ریشه کلمه بختیاری به قرن های قبل از آن برمی گردد. یکی از شاخه های اصلی ایل بختیاری قبل از صفویه با عنوان «بختیار وند» (بهداروند) معروف بودند که از دوران پیشین در بختیاری حاکمیت داشتند و به نظر می رسد نام شاخه بختیاروند تحت عنوان بختیاری به کل این قوم اطلاق گردید.
در دوره صفویه «تاجمیر و میرجهانگیرخان » دو تن از روسای معروف ایل بختیاری بودند که در دربار صفوی و سپاه ایران جایگاه برجسته ای داشتند. و در جنگ با عثمانی ها نبرد دلیرانه بختیاری ها موجب شکست دشمن شد. در این دوره قوم بختیاری به عنوان سرزمین بختیاری و نه فقط ایل، دارای حاکمیت بود. از علمای برجسته دوره صفوی علامه شیخ یعقوب بختیاری در خوزستان بود
به روایت تاریخ در جریان حمله مغول سرزمین بختیاری شاهد مقاومت این قوم بوده و به دلیل ایستادگی در برابر بیگانه و شرایط جغرافیایی خاص، مغول ها نتوانسته اند بر آنها غلبه یابند. هنگام حمله افغانها به ایران باز هم این قوم بختیاری بودند که با رشادت و دلیری، مقاومت جانانه در مقابل دشمن داشتند و در حالیکه دربار صفوی تسلیم شده بود سپاهی از بختیاری به سرکردگی «قاسم خان بختیاری و علی مردان خان بختیاری» با افغانها نبرد کردند و این مهاجمان نیز نتوانستند بر این سرزمین غلبه پیداکنند.
در دوره ی نادرشاه قشون بختیاری به فرماندهی «علی صالح خان بختیاری» از سرداران معروف نادرشاه در سپاه ایران حضور داشتند و در سال ۱۱۵۱ هجری قمری توانستند با رشادت قلعه معروف قندهار را فتح نموده و موجب شکست نهایی افغانها شوند . نادرشاه سپاه بختیاری را مورد تقدیر قرار داد و در فرمان هایی علی صالح خان را به سرداری و ریاست بختیاری منصوب کرد.
پس از دوره نادری و اختلاف جانشینان او، بختیاری ها به رهبری «ابوالفتح خان و علی مردان خان» برای در دست گرفتن قدرت در ایران تلاش هایی کردند و مدتی دربار ایران را در اصفهان در اختیار داشتند اما بعد ها به دلیل اختلاف درونی در مقابل هم تبار خود، کریم خان زند شکست خوردند و به حاشیه رانده شدند.
هنگامی که قاجاریه در ایران حاکمیت یافتند «محمدتقی خان بختیاری» حاکم مقتدر سرزمین بختیاری شد و توانست تا حدودی همه ایلات و طوایف بختیاری را زیر چتر واحدی متحد نماید. حکام قاجار که از اقتدار روز افزون وی در هراس افتادند برای نابودی وی تلاش کردند و در نبردی ناجوانمردانه وی را دستگیر کرده و به زندان افکندند سرانجام وی در زندان درگذشت. شرح حال محمدتقی خان و جریان این نبرد در «سفرنامه لایارد» آمده است.
بعد از وی در زمان فتحعلیشاه قاجار «اسدخان بهداروند» معروف به (شیر کش) قدرت برتر در ایل بختیاری بود و رشادت های بی نظیر وی در مقابل حکومت فتحعلی شاه و بیگانگان در تاریخ ذکر شده است. از عرفای مشهور اوایل دوره قاجاریه بابا رستم بختیاری بود
در این دوره همچنین «الیاس خان بختیاری» برای مدتی ریاست ایل بختیاری را برعهده داشت (۱۲۲۵ـ ۱۲۴۵) و در جریان جنگهای ایران و روسیه به درخواست فتحعلیشاه قاجار، الیاس خان هزار نفر یا به روایتی سه هزار نفر از قشون بختیاری را به فرماندهی برادرش حسن خان برای کمک به سپاه عباس میرزا فرستاد که شجاعانه در مقابل قوای روس جنگیدند حتی زمانی که قوای ایران عقب نشینی کرد، بختیاریها همچنان به جنگ ادامه دادند تا اینکه در محاصره لشگر روس ها قرار گرفته و به اسارت در آمدند و پس از امضای قرارداد صلح ایران و روسیه آزاد شدند.
در دوره ی ناصرالدین شاه قاجار، «حسینقلی خان» ایلخانی مقتدر بختیاری در تمام سرزمین بختیاری قدرت تام یافت و سعی کرد بختیاری ها را متحد نماید اما سرانجام با توطئه ظل السلطان حاکم قاجار در اصفهان به قتل رسید. برادران و فرزندان وی از جمله سردار اسعد در دوره های بعد به قدرت رسیدند.
اوج نقش بختیاری ها در سرنوشت ایران، مشارکت آنها در جریان انقلاب مشروطیت بود. ایل بختیاری همگام با ملت مبارز ایران به دفاع از مشروطیت برخاست و به رهبری «سردار اسعد بختیاری» و با حمایت روحانیت در اصفهان و چهارمحال بختیاری و رشادت های بختیاری ها و سردارانی چون «ضرغام السلطنه بختیاری» به منظور مبارزه با استبداد حکومت محمدعلی شاه عازم تهران شدند. و در سال ۱۲۸۸ هجری شمسی موفق به فتح تهران و سرنگونی حکومت استبداد گردیدند.
پس از استقرار حکومت مشروطه نیز این بختیاری ها بودند که از مشروطیت نوپا با نثار جان خود دفاع نمودند. بختیاری ها در اوایل مشروطه به مناصب مهم کشوری دست یافتند از جمله «صمصام السلطنه بختیاری» دو دوره نخست وزیر مشروطیت بود و سردار اسعد از رهبران بزرگ و مورد قبول مشروطه خواهان بود. اما پس از مدتی با بروز اختلافات و انحراف مشروطه، سردار اسعد از از دخالت در امور کشور و مسئولیت ها کنارگیری نمود و بختیاری ها نیز به تدریچ از حکومت مشروطه کنار زده شدند.
مبارزات سردار بی بی مریم بختیاری در جریان مشروطیت و بعد از آن در مبارزه علیه انگلیسی ها و روس ها و پناه دادن به آزادیخواهان ایران در جریان جنگ جهانی اول از دیگر افتخاران این سرزمین است
با روی کار آمدن حکومت رضا شاه، وی به سرکوب قوم بختیاری پرداخت و با اعدام بسیاری از خوانین و سران بختیاری به قدرت آنان پایان داد. در دوره پهلوی اول و دوم قیام های آزادی خواهانه علیه حکومت شاهنشاهی صورت گرفت که مهمترین آنها قیام «علیمردان خان بختیاری» (شیر علیمردان) در سال ۱۳۱۰ بود که با خشونت و بی رحمی سرکوب و رهبر قیام زندانی و نهایتا در سال ۱۳۱۳ اعدام گردید.
بختیاری در نهضت ملی نیز همراه ملت ایران در صحنه بودند و با دخالت های بیگانگان همواره مقابله کردند و در حکومت محمدرضاشاه نیز با مبارزات خود به رهبری ابولقاسم خان بختیار برگ زرین دیگری بر کتاب تاریخ ایران افزودند.
در دوران انقلاب اسلامی نیز بختیاری ها در صحنه های مختلف انقلاب و کشور نقش آفرینی کردند بویژه در دوران دفاع مقدس بختیاری ها در لشکرهای خوزستان، اصفهان، چهارمحال بختیاری و استانهای دیگر با شجاعت و دلاوری همواره در خطوط مقدم جبهه ها پیشرو و خط شکن بوده اند. امروزه نیز سرزمین بختیاری در مسیر شکوفایی و رشد علمی و فرهنگی و توسعه قرار دارد. البته این سرزمین به دلیل اجحاف حکومت ها در طول تاریخ و محرومیت تاریخی آن، نیاز به توجه فراوانی برای رفع مشکلات دارد… ادامه دارد…
رضا بهرامی دشتکی۱۳۹۱
محدوده جغرافیایی و جمعیت سرزمین بختیاری
سرزمین بختیاری با تاریخ و تمدن چندین هزار ساله ریشه در تاریخ دیرینه ایران باستان دارد. سرزمین بختیاری شامل بخش عمده ای از استانهای خوزستان، چهارمحال بختیاری، اصفهان، کهگیلویه بویراحمد، لرستان و قسمت هایی از استان های فارس، بوشهر و ایلام است. علاوه بر این جمعیت عظیمی از بختیاری ها در تهران و سایر شهرهای بزرگ مانند اصفهان، شیراز، اهواز، کرج و.. سکونت دارند.
این سرزمین از موقعیت طبیعی وجغرافیایی خاصی برخوردار بوده و در قلب ایران زمین جای گرفته است. سرزمین بختیاری چونان نگینی برتارک حلقة ایرانزمین می درخشد و بخش مهمی از سرزمین ایران بزرگ است. این سرزمین در دامان کوهساران بلند زاگرس و دشت های زیبای مناطق مرکزی و جنوب غربی کشور جای دارد. دو رودخانه بزرگ کشور یعنی زاینده رود و کارون از کوهساران بختیاری سرچشمه می گیرند. سرزمین دیرینه بختیاری از طبیعت بکر و زیبا، رودهای خروشان، چشمه ساران زلال، جنگل های سرسبز و مناطق دیدنی و گردشگری بی نظیری برخوردار است.
جمعیت بختیاری ها و اقوام لردر کل کشور
اگر چه اطلاعات دقیقی از میزان جمعیت هر یک اقوام کشور از جمله بختیاری ها در دست نیست، اما برخی کارشناسان با توجه به حضور بختیاری ها در بیش از ۱۰ استان کشور با جمعیت ملیونی و همچنین در شهرهای بزرگ کشور مانند تهران، اصفهان، شیراز و.. جمعیت بختیاری ها را در کل کشور حدود ۱۵ میلیون نفر تخمین می زنند و با احتساب جمعیت سایراقوام لر در ایران بیش از ۲۰ میلیون نفر برآورد می کنند.
سرزمین تاریخی بختیاری اگرچه از دوران رضاشاه با هدف تضعیف بختیاری ها به چندین استان تقسیم شده است اما هویت آن همچنان پابرجاست. مانند سرزمین خراسان یا سرزمین آذربایجان که قلمرو خاصی داشتند و همچنین با پیشینه بسیار طولانی نقش زیادی در تاریخ و تمدن ایران داشته است و همیشه خود را از ایران دانسته و ایران را از خود. و پیوندی ناگسستنی با تاریخ و تمدن و سرنوشت ایران داشته و دارد. مردمان بختیاری در طول تاریخ همواره در راه دین و میهن، فداکاری و جانفشانی نمودند .
تحقیق و پژوهش: رضا بهرامی دشتکی ۱۳۹۱
زندگینامه مشاهیر و نام آوران بزرگ بختیاری
کلیک کنید:
زندگینامه پژمان بختیاری (محقق، مترجم و شاعر بزرگ معاصر و از مفاخر ملی)
زندگینامه سردار اسعد بختیاری (از رهبران بزرگ مشروطیت و از مفاخر ملی)
زندگینامه داراب افسر بختیاری (مشهورترین شاعر گویشی بختیاری)
زندگینامه سردار مریم بختیاری (از زنان نامدار دوره مشروطیت ایران و بعد از آن)
زندگینامه علیمردان خان بختیاری (قهرمان مبارزه با استبداد و اسطوره مقاومت)
زندگینامه مسعود بختیاری(بهمن علاء الدین) (هنرمند بزرگ موسیقی بختیاری)
زندگینامه: دکترقیصر امینپور(شاعر بزرگ معاصر و از مفاخر ملی)
تاریخ بختیاری از آغاز تا کنون
مشاهیر و مفاخر بختیاری
شاعران مشهور بختیاری
تاریخچه ادبیات و شعر بختیاری