دشتک «نگین بختیاری»

مکتبخانه ها و مدارس جدید و اولین معلمان دشتک

مکتبخانه های قدیمی در ایران

در ایران باستان آموختن را ارج می نهادند و اگرچه برای همه طبقات امکان آموزش فراهم نبود اما طبقات معینی مانند شاهزادگان، دبیران و اشراف، لشگریان و.. در مکتبخانه های ویژه سواد یاد می گرفتند و محفل دانشمندان برای گسترش علم و دانش برپا بود. مرکز علمی بزرگ جندی شاهپور در دوره ساسانیان از مراکز معروف علمی در جهان بود.

در دین مبین اسلام نیز از همان آغاز به آموختن علم و دانش اهمیت ویژه ای داده شد طلب علم فریضه واجب دانسته شد و در کنار مساجد همواره محافل علم و دانش برپا بود. در سطوح بالاتر در سرزمین های اسلامی و ایران دانشگاهها ومراکز بزرگ علمی به همت دانشمندان ایرانی همچون نظامیه ها تاسیس گردید که تا قرن ها از مراکز بزرگ علم و دانش و تربیت دانشمندان و ادبا در جهان بودند.

نظام آموزشی ایران برای کودکان از روزگاران قدیم تا قبل از قرن معاصر نظام مکتبخانه ای بود. مکتبخانه ها پایه های مدارس امروزی هستند. مکتبخانه محل آموختن و یادگیری کودکان بود که افراد باسوادی با نام ملا یا میرزا، یا آخوند با شیوه های قدیمی در این مکتبخانه ها تدریس می کردند کلمه ملا هم به معنی معلم و هم به عنوان شخص باسواد و نویسنده اسناد بکار می رفت. خانواده ها کودکان خود را از سن شش سالگی به بعد مکتب می فرستادند و آموزش عمومی معمولا تا سن بلوغ کودکان ادامه داشت و پس از آن خانواده هایی که علاقمند به آموزش بیشتر فرزندان خود بودند دوره مکتب را در سطوح بالاتر ادامه می دانند.

در مکتب خانه اغلب در حد سواد خواندن و نوشتن تدریس می کردند و در سطح بالاتر برخی دروس ادبی و شرعیات تدریس می شد برخی دروس مکتبخانه: آموختن حروف الفبا یا ابجد ، نصاب الصبیان، آموزش قرآن(عم جزء)، آموزش احکام شرعی، صرف میر ، گلستان و بوستان سعدی و خمسه نظامی ، دیوان حافظ، مثنوی و... علم حساب (سیاق) نیز می آموختند سیاق عبارت بود از كلمه های مخفف عربی كه ظاهرا از روی علایم پهلوی در حدود سال هشتاد هجری برای نوشتن دفترهای دیوان وضع شد و برای حساب و کتاب کردن به شیوه قدیمی بکار می رفت. برخی بزرگان قدیم هنوز برای حساب کردن از خط سیاق استفاده می کنند. مشق خط(خوشنویسی) خط ریز و درشت نیز در مکتبخانه تعلیم داده می شد. در مناطق بختیاری کتابهایی مانند منظومه فلک ناز و خورشید آفرین ، حیدر بیک، ملک جمشید و غیره را نیز می خواندند. برای نوشتن نیز معمولا از قلم و نی و مرکب سیاه استفاده می کردند ملزومات مکتبخانه را کودکان در خورجینی می گذاشتند و همراه خود می آوردند.

در ایران مکتبخانه به صورت مختلط بود ودر جاهایی که دختران نیز به مکتب می رفتند، دختر و پسر باهم به مکتب می رفتند آموزش در مکتبخانه تا سن بلوغ و قبل از 15 سالگی بود بعد از آن کودکان باید وارد کار و اشتغال شوند. در مراحل بالاتر افرادی که مشتاق آموختن بودند باید وارد مدارس علمیه می شدند که حوزه های علمیه آن زمان بودند.

شیوه آموزش در مکتب‌خانه‌‌ها انفرادی بود. شاگردان مکتب‌خانه تابستان در حیاط و زمستان در اتاق بر فرشی كه از خانه می آوردند می‌نشستند و رحل یا لوح در پیش داشتند. لوح یا رحل، صفحه‌ای فلزی بود كه با قلم نی و مركب و یا جوهر بر روی آن نوشته سپس آن را می‌شستند. مکتبدار بر سكویی می نشست و تركه‌ای در دست داشت.نخست شاگردان بزرگ تر جلو آمده درس می گرفتند و سپس آنان به عنوان خلیفه مأمور آمورش به دیگران می شدند. در مکتبخانه از چوب و فلک برای تنبیه کودکان استفاده می‌شد..

معمولابرای تحصیل دستمزد معینی پرداخت نمی شود معمولا دستمزد ملای مکتبدار را خود مردم اغلب به صورت کالا و جنس بود پرداخت می کردند مانند مقداری گندم، کشمش، مواد لبنی یا گوشت و دیگر محصولات زراعی و دامی و متمکنین نیز به صورت لباس و پارچه و غیره پرداخت می کردند. گاهی نیز در اذای آموزش آنان که می توانستند کارهای مکتبدار را انجام می دادند مانند کمک در زراعت و جمع آموری محصول و برف روبی خانه و غیره و گاهی برای وی ولیمه می آوردند. و عده ای هیزم و سوخت برای مکتبخانه یا خانه ملا می آوردند. در برخی نقاط نیز مکتبخانه ها وقفی رایگان برای آموزش کودکان بویژه کودکان یتیم تاسیس می شد.

محل مکتب خانه ها مکانی بود که اغلب در مسجد محل تشکیل می شد یا در منزل ملای مکتبدار که دکان یا اتاق بزرگی بود که در آن حصیر یا نمد کهنه و مندرس همراه میز کوتاه، کرسی و تشکچه مکتب دار و چند ترکه آلبالو و چوب و فلک وجود داشت. در همه مناطق نیز مکتب خانه وجود نداشت بیشتر در نقاط برخوردار یا نقاطی که از نظر علمی و فرهنگی در سطح بالاتری بودند. بنابراین اغلب مردم ایران در آن دوران بی سواد بودند تا دوره مشروطیت تنها سه درصد مردم باسواد بودند و تا قبل از انقلاب حدود 30 درصد باسواد بودند.

مدارس نوین

اگرچه از زمان امیرکبیردر دوره قاجاریه و بعد از آن از دوره مشروطیت مدارسی به شیوه جدید در ایران تاسیس گردید واما تا اواسط دوران پهلوی (دهه 1330) نیز هنوز مکتبخانه ها در بسیاری از نقاط ایران رواج داشتند امیر کبیر با تاسیس دارالفنون راه را برای شیوه نوین آموزش در ایران بازکرد و سپس در تبیریز میرزا حسن رشدیه با حمایت امین الدوله مدارسی به شیوه نوین ایجاد کرد. و به تدریج مدارس نوین جای مکتبخانه ها را گرفت. از آغاز مشروطیت، در قانون اساسی مصوب آبان ماه سال ۱۲۹۰ ش. آموزش اجباری برای هر ایرانی از هفت‌ سالگی مقرر شده است، در مردادماه ۱۳۲۲ش نیز اجرای آموزش اجباری به تصویب مجلس رسیده و بر پایه ی آن می بایست در ظرف ده سال در همه ی کشور آموزش دبستانی اجرا شده باشد.

در استان چهارمحال بختیاری نیز نخستین بار سردار اسعد بختیاری در دوران مشروطیت سال 1283 هـ.ش مدارسی را با شیوه نوین در مرکز استان (شهرکرد) و جونقان تاسیس کرد و با هزینه شخصی خود معلمانی از تهران برای آموزش در این مدارس به بختیاری آورد. و به تشویق وی دیگر خوانین بختیاری نیز دیگر نقاط مانند بروجن، سورشجان، شلمزار و... مدارسی را تاسیس کردند. و بی بی ماه بیگم بختیاری همسر مرتضی قلی خان نیز مدرسه و پرورشگاه معروف استان را به صورت خیریه در سال 1310 در شهرکرد تاسیس نمود (در محل مجتمع امام صادق فعلی) که این اقدامات موجب تحول در آموزش و پیشرفت استان گردید.

تصویری از مکتبخانه قدیم

مکتبخانه ها و مدارس در دشتک

در دشتک به عنوان یکی از مراکز مهم بختیاری با تاریخ و فرهنگ طولانی از قدیم الایام مکتبخانه وجود داشت. مکتبخانه های قدیمی در دشتک با سابقه طولانی فعالیت داشتند و پسران و دختران دشتکی در آنها درس می خواندند.

از قدیمی ترین مکتبداران دشتک که در منابع نام وی آمده است، ملاعلی بنده بهرامی بود. پژمان بختیاری (شاعر بزرگ معاصر) در خاطرات خود از وی به عنوان استاد خود نام برده که در دوران کودکی پژمان یختیاری استاد مکتب وی بود. پژمان در مورد آن روزگاران(بیش از یکصدسال قبل) می نویسد:

«... مکتبخانة ما، مسجدی تاریک بود که «چنار بسیار عظیم» و چندصدساله ای بر آن سایه می افکند. کلاس درس در باقی ماندة دوران گرما و تابستان، سکوی بزرگ زیر چنار بود و در فصل زمستان در داخل مسجد که به وسیله چند پیه سوز قلمزده مسینه روشن می شد. ... «ملاعلی بنده»، استاد مکتب ما بود و تمام دختران و پسران «دشتکی» در محضرش درس می خواندند...»

در دوره بعد از دیگر مکتبداران معروف دشتک ملاعلی شریف زاده بود که بسیاری از بزرگان دشتک در مکتبخانه وی سواد خواندن و نوشتن آموختند. ملاحیاتقلی و ملابیلر بهرامی، ملاآقامیر شریف زاده و مش رحم خدا خسروی نیز از مکتب داران دشتک و ملاها و نویسنده قباله جات بودند. آخرین مکتبداران دشتک سیدابوطالب موسوی و میرزامحمد بهرامی (فرزند ملاعلی بنده) بودند. بسیاری از بزرگان فعلی دشتک نزد سید ابوطالب موسوی سواد خواندن و نوشتن آموختند. (زندگینامه سید ابوطالب و میرزامحمد در همین وبلاگ جداگانه آمده است)

مدارس جدید در دشتک

نخستین مدرسه دشتک به عنوان یکی از اولین مدرارس منطقه دشتک و پشتکوه، در سال 1337 در مکان استیجاری تاسیس گردید. بعدها بنای مدرسه دشتک با همیاری خود مردم ساخته شد که شامل چند اتاق از خشت و گلی بود. زمین مدرسه از حاجی احمد سرپیری بود و بخشی از آن نیز از عبده رسول نوروزی و مشهدی رمضانعلی سلیمانی بود.

نام اولین مدرسه دشتک، ابتدا «دبستان دشتی دشتک» بود که بعدها به «دبستان زند دشتک» تغییر نام یافت. به نقل از برخی از نخستین شاگردان آن مدرسه، مرحوم میرزامحمد بهرامی نام مدرسه را دبستان نوبنیاد دشتی گذاشت و با خطی زیبا بر روی تکه چوبی نام مدرسه را نوشت و سر در آن نصب کرد. میرزامحمد خود از اولین معلمان این مدرسه و کلاس های پیکار با بیسوادی بود.

اولین معلمان دشتکی

اولین معلمان دشتکی از آغاز تاسیس مدارس جدید از سال 1337 به بعد «لطیف سلیمانی، هومان سلیمانی، جهانقلی رحمانی و عباس مهمانپذیر» بودند. دانشور بهرامی نیز از اولین معلمان دشتکی بود که مدتی در اردل معلم بود اما پس از چندسال از معلمی انصراف داد. هومان سلیمانی ابتدا در خوزستان و مدارس عشایری شروع بکار کرد و سپس در اردل و دشتک مشغول گردید. در دشتک اولین معلم لطیف سلیمانی بود. در مقطع بعدی شکراله محمدی، میرزاعلی محمدی، گلباد سلیمانی و فروغعلی رئیسیان از دیگر معلمان دشتکی در آن زمان بودند که بعضا در دیگر نقاط استان معلم بودند.

وبلاگ دشتک نگین بختیاری ـ رضا بهرامی دشتکی ـ 1395 .

هومان سلیمانی اولین معلم دشتکی

مختصری از شرح حال هومان سلیمانی اولین معلم دشتکی

مرحوم مشهدی هومان سلیمانی دشتکی فرزند بالی آقا در سال 1319 هجری شمسی در دشتک متولد گردید. در دوران کودکی برای تحصیل به شهر اهواز نزد خویشاوندان خود رفت و توانست دوره تحصیلات ششم ابتدایی را در مدت پنج سال به پایان برساند. بعد از دریافت مدرک تحصیلی ششم ابتدایی در آن زمان، دروه های تکمیلی آموزش معلمان را نیز در خوزستان گذراند و در سال 1335 به استخدام آموزش و پرورش خوزستان در منطقه اندیکا درآمد و به مدت 2 سال در مناطق عشایری اندیکا خدمت نمود که در این مدت برای انجام وظیفه معلمی همراه با دانش آموزان عشایری به ییلاق و قشلاق کوچ می کرد.

سپس به منطقه اردل در چهارمحال بختیاری انتقال یافت و به مدت چهارسال در شهر اردل و سه سال در رستم آباد به تدریس پرداخت و نهایتا در دبستان دشتک به خدمت خود ادامه داد. وی در آن دوران عضو کمیته مبارزه با بیسوادی نیز بود و از خوشنویسان دشتک نیز به شمار می آمد. به خواندن قرآن و تفسیر علاقه فراوانی داشت و اخلاق و صداقت او زبانزد بود. مرحوم هومان سلیمانی در سال 1371 پس از سالها خدمت صادقانه به درجه بازنشستگی نائل شد و نخستین معلم بازنشسته منطقه بود که باز نشسته گردید. آموزش و پرورش شهرستان اردل به افتخار بازنشستگی وی جشن باشکوهی ترتیب داد و از خدمات وی تجلیل نمودند. سرانجام در سن 55 سالگی در دشتک درگذشت و به دیدار معبود شتافت.

گردآورنده: نسرین سلیمانی (فرزند آن مرحوم)

***

دبستان قدیمی دشتک (دبستان دشتی دشتک یا زند) تاسیس 1337

ایستاده از راست: 1ـ ولی سلیمانی 2ـ ـ ...لردگانی 3ـ الیاس صیدایی 4ـ فرامرز طهماسبی 5ـ تیمور مهرابی 6ـ ..... 7ـ… ....8 ـ.... 9 ــ لطیف سلیمانی (از معلمان دشتک) 10ـ محمد علی ولدان ..... نشسته از راست دانش آموزان: 1ـ فروغعلی رئیسیان 2ـ مجید براتی 3ـ یوسف ولدان 4ـ حسنقلی ابوالحسنی 5ـ عنایت الیاسی 6 انوشیروان الیاسی ـ7ـ فریدون خسروی ...

دبستان قدیمی زند دشتک ـ تاسیس 1337

دشتک سال ۱۳۳۹ ـ جشن مردمی و استقبال از سران بختیاری در ورودی دشتک. استقبال از مجیدخان بختیار نماینده مجلس آن دوران و سپهبد تیمور بختیار، نظامی معروف بختیاری)

برخی چهره ها که در تصویر مشخص است از راست: مش سیف اله نادری (درحال حمل پرچم) ـ لطیف سلیمانی معلم دبستان قدیمی دشتک (جوانی که جلو جمعیت است و دانش آموزان پشت سر وی قرار دارند) ـ کل عبدالحسین محمدی ـ جلال بهرامی ـ آقاخون قربانی ـ قدمعلی صفاری ـ آسیدجعفر موسوی ـ میرزامحمد بهرامی (عقبتر از دانش آموزان) و... (اگر چهره های دیگر را شناختید برای ما در قسمت نظرات ارسال کنید تا اضافه شود

...