دشتک «نگین بختیاری»

گفتار سوم

کتاب دشتک بر بلندای تاریخ بختیاری منتشر شد

کتاب “دشتک، بر بلندای تاریخ بختیاری” تالیف «رضا بهرامی دشتکی» پس از سالها تحقیق و پژوهش در ۳۶۵ صفحه توسط انتشارات دزپارت بهار 1403 منتشر و روانه بازار نشر شد

این کتاب مشتمل بر اسناد متعددی از تاریخ بختیاری و شهر دشتک زادگاه پژمان بختیاری شاعر بزرگ معاصر است و فراز های مهمی از تاریخ بختیاری را در برگرفته است. دشتک بر بلندای تاریخ بختیاری یکی از مستندترین آثار منتشر شده در تاریخ نگاری بختیاری است و برای نخستین بار اسنادی از یک نسخه خطی نیز در آن درج شده است.

دشتک بختیاری در استان چهارمحال بختیاری و در قلب سرزمین بختیاری واقع و ریشه در تاریخ و فرهنگ کهن ایران زمین دارد. این شهر زادگاه و جایگاه بسیاری از بزرگان و سرداران بختیاری از جمله پژمان بختیاری شاعر بزرگ معاصر است. این کتاب دومین اثر منتشر شده این نویسنده است.

ارسال پستی: پیام به شماره 09131840211 بهرامی

قیمت پشت جلد 350 ت

۰۹۱۳۱۸۴۰۲۱۱

…

مطالب کاملتر در این خصوص همراه با عکس ها و اسناد تاریخی در کتاب فوق آمده است

(دوستان مطالب زیر حدود 10 سال پیش نوشته شده و کامل نیست.

مطالب کامل و دقیق تر به همراه اسناد و تصاویر در «کتاب دشتک بر بلندای تاریخ» آمده است.

(به کتاب مراجعه کنید)

آثار باستانی و تاریخی دشتک

جاذبه های گردشگری و مناظر طبیعی دشتک

الف: آثار باستانی و تاریخی دشتک

در منطقه دشتک آثار باستانی و تاریخی متعددی از دوره های مختلف تاریخی وجود دارد که بیانگر قدمت تاریخی بسیار طولانی این منطقه است این آثار عمدتاٌ شامل موارد زیر است:

1- بردگوری های متعدد از جمله بردگوری منحصر به فرد در شمال دشتک و سرپیر

2- غارهای باستانی و برج های سنگی معروف به توا کافرون، تپه های باستانی و آثار سنگی دیگر

3- چنارهای کهنسال 1000 ساله در وسط و شمال دشتک

4- بناهای تاریخی از دوره قاجاریه از جمله حمام تاریخی

5- مجموعه تاریخی امامزاده خاتون حلب سرپیر

ب: مناطق گردشگری و جاذبه های طبیعی و دیدنی

1- کناره های زیبای دو رودخانه دشتک و پل های قدیمی

2- مجموعه تفریحی آسیاب پیر و بنستان

۳ـ مجموعه تفریحی رودخانه دره گرم دشتک

۴- مجموعه تفریحی چندار بالا در شمال شرقی دشتک

۵- مجموعه تفریحی دره باغ و باغستانهای اطراف آن

۶- مجموعه زیارتی سیاحتی امامزاده خاتون حلب سرپیر

۷- منطقه تفریحی چشمه حاجت در سرپیر

۸- چشمه ساران فراوان دردره ها و دامنه کوههای اطراف دشتک

۹- مناظر زیبای دامنه کوهساران بلند منطقه دشتک

۱۰- طبیعت دره شور دشتک و چشمه ها و غارهای آن

۱۱- باغستانهای شمال، جنوب و غرب دشتک

۱۲- مجموعه تفریحی چشمه بی سیاکی در شمال شرقی دشتک

1۳ـ مناظر طبیعی دیگر با چشم اندازهای زیبا و......

در حال حاضر اغلب این آثار و اماکن گردشگری زیبا از جاده دسترسی مناسب برخوردار نیستند و به صورت مناسب برای استفاده عموم آماده سازی نشده اند و بعضا با تصرف و تخریب غیر اصولی مواجه هستند که امیدواریم شهرداری و شورای شهر با همکاری مردم در این خصوص اقدامات اساسی به عمل آورد. در ادامه به تفصیل در خصوص ویژگی های آثار تاریخی و گردشگری بحث خواهیم کرد.

الف : آثار تاریخی و باستانی دشتک

1ـ برد گَوری ها:

بردگوری ها (سنگ گبری یا به معنای گور) آثار باستانی مربوط به دوران پیش از اسلام در زمان ایران باستان است. گبری فرقه ای از زرتشت بود. این آثار سنگی را به امانت برای گذاشتن استخوان مردگان در آن پدید آوردند به همین دلیل به این آثار سنگی در فرهنگ باستان استودان(استخوان دان) گفته اند. این سازه ها را مربوط به دوران مادها تا پایان ساسانیان دانسته اند اما بنا به گفته برخی کارشناسان بردگوری ها اغلب مربوط به دوران هخامنشیان است. در جای جای سرزمین بختیاری از این بردگوری ها مشاهده می شود در دشتک و سرپیر نیز چند نمونه بردگوری وجود دارد از جمله بردگوری منحصر به فرد با شکل کروی خاص در شمال دشتک که به آن در اصطلاح محلی برد سیلا (سنگ سوراخ) می گویند

این بردگوری صخره ای بزرگ و تقریباٌ کروی شکل به ارتفاع 2 متر و قطر 7 متر است که چندین اتاقک سنگی در درون آن ایجاد کردند و در درون آن به طرز دقیق و با شکوهی، با تراشیدن سنگ و کنده کاری در دل آن چندین اتاقک یا دخمه سنگی بیضی شکل ایجاد کردند که تقریباٌ هم اندازه و به وسیله ایجاد دریجه های سنگی با هم ارتباط دارند دریچه یا درب ورودی هر اتاقک تقریباٌ نیم متر در نیم متر است که یک نفر می تواند به صورت خمیده از طریق آن وارد اتاقک ها شود فضای هر اتاقک حدود یک متر مربع است قدما معتقد بودند زمانی که امامزاده مورد تعقیب دشمنان بود از این سنگ عبور کرده واین اتاقک ها با آن معجزه ایجاد شدند.

در کوه های شمال سرپیر در دل کوه و در جنوب دشتک نزدیک دشت چات بردگوری های دیگری وجود دارد از دیگر آثار سنگی دشتک صخره ای معروف به اشگفت مرادی(غار برآوردن مرادها)، است که در قسمت شمال شرقی دشتک قرار است این اثر مثلثی شکل به ارتفاع3 متر و فضای داخلی 2 متر مربع که به نظر می رسد درون آن به دست افراد بشر تراشیده شده است. مردم محلی از قدیم الایام با تقدس قائل شدن برای آن درون آن شمع روشن می کردند

2ـ توا کافرون و غارهای باستانی:

آثاری با سنگ و ساروج در میان کوه های مشرف بر رودخانه دره گرم در غرب دشتک و در ارتفاع بسیار زیاد وجود دارد که از سنگ وساروج ساخته شده اند که در اصطلاح محلی به آن ها «توا کافرون» (خانه های کافران) می گویند این آثار با توجه به شکل و شمایل آن ها و نوع ملاط به کار رفته در آنها (ساروج) و مشابهت با آثار دیگر از جمله قلعه ها و برج های اسماعیلیان به احتمال زیاد قدمت 800 ساله دارند و مربوط به دوره سلجوقیان است

سنگ های بزرگی برای ساختن آن ها به کار رفته است و پنجره ای در وسط آن ها دیده می شود که به نظر می رسد برای در امان ماندن از دشمنان در آن ارتفاع سخت ساخته شده اند به گونه ای که در حال حال حاضر صعود و دسترسی به آن به سختی صورت می گیرد احتمالاٌ در آن روزگار سطح خاک در دامنه کوه بالاتر بوده و صعود به آن آسانتر بود اما بعدها به دلیل فرسایش خاک به سوی بستر رودخانه پای آن خالی گشته و با گذشت سالیان زیاد به صورت پرتگاه در آمده است بر اساس گفته های محلی در گذشته اشیاء باستانی زیادی شامل شمشیر، خنجر، کوزه، ظروف فلزی و... در این محل یافت شده است به گفته برخی بزرگان دشتک در زمانهای قدیم در هنگام جنگ و درگیری بعضی از مردم برای در امان ماندن از هجوم دشمن به اینجا پناه می آوردند. همچنین در مناطق و کوه های اطراف دشتک تپه ها و غارهای باستانی متعددی وجود دارد.

آثار سنگی و قبرستان های قدیمی

در چند نقطه از دشتک و اطراف آن و زمین چات قبرستان های بسیار قدیمی کشف شده که سنگ قبر های خاص مربوط به دوره های مختلف تاریخی در آن ها بکار رفته است. اشیا تاریخی نیز از درون این گورها کشف گردیده که متاٌسفانه اغلب تخریب شده و در جهت حفظ آنها اقدامی صورت نگرفته، بقایایی از آن ها وجود دارد. قدمت قبرستان های فعلی دشتک نیز حدود 400 سال قبل است تاریخ سنگ نوشته برخی قبرها از قدمت آن ها حکایت دارد سنگ نوشته هایی مزین به آیات قرانی با خطوط ثلث و نسخ یافت شده است. اشیا و آثار کشف شده معمولاٌ توسط سودجویان به غارت رفته، اگر این آثار حفظ می شدند مجموعه ای ارزشمند برای تاریخ این سرزمین بود. آثار سنگی تاریخی از جمله شیرهای سنگی و سنگ های روغن کشی از جمله دیگر آثار تاریخی در این منطقه است.۱

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ـ عبدالعلی خسروی، در انتظار سپیده دمان، اصفهان، انتشارات شهسواری، ۱۳۸۴ (مقاله دشتک دیرینه دیار بختیاری) ص ۱۴۸ الی ۱۵۶

3ـ چنارهای کهنسال دشتک :

در دشتک چنار های عظیمی با قدمت تقریبی 500 ساله وجود دارد که این درختان علاوه بر اثبات قدمت و سابقه طولانی زندگی در این سرزمین، بر شکوه و زیبایی آن نیز افزوده اند. در وسط روستا دو چنار کهنسال در کنار هم ، سایه افکن زیبایی را به وجود آوردند که در جلو مسجد جامع دشتک، به سوی آسمان سر بر آسمان افراشته اند از دیر باز دشتک را با نشانه این چنار که از فاصله زیاد دور نمای آن پیدا بود می شناختند. متاسفانه هم اکنون بر اثر بی توجهی بنیاد مسکن و نا آگاهی قسمتی از این چنار پر ارزش از بین رفته است. زنده یاد پژمان بختیاری در خاطرات خود از این چنار و مسجد یاد کرده است چنارها سایبان بزرگ مردم و رهگذران و محل تجمع آن ها خصوصاٌ در مراسم و یا ایام خاص بوده است و سکوی ساخته شده در زیر آن، محل استراحت مردم و رهگذران و مسافران بوده است.در گذشته های دور در تابستان ها سکوی زیر چنار محل کلاس درس مکتبداران دشتک بود.

چندار بالا:

مجموعه ای دیگر از چنارهای کهنسال درشمال شرقی دشتک وجود دارد که در کنار هم به صورت با شکوهی فضایی بزرگ و مدوری را، با سایبان گسترده پدید آورده است . مکانی زیبا، آرام و روح نوازی برای استراحت، تفریح و تفکر در خلقت خداوندگار یکتاست. که امیدواریم در آینده با آماده سازی مناسب به مکانی تفریحی و تاریخی تبدیل شود. به دلیل اینکه مردم اعتقاد داشتند که این چنارها به دست مبارک «امامزاده خاتون حلب» در مسیر گذر خود به سرپیر کاشته شده است، برای آن احترام و تقدس فراوانی قائل بودند. و روزهای سه شنبه هر هفته برای پختن نذری زنان و دختران در زیر این چنارها جمع می شدند و شمع روشن می کردند و آنرا به یاد (خاتون حلب) زیارت می کردند.

4ـ آثاری از دوران قاجاریه در دشتک:

در دوره قاجاریه از حدود سال 1200 هجری قمری به بعد، خوانین دشتک، بناهایی را احداث کردند، از جمله «قلعه خان، حمام و مسجد» که در زمان «نجف خان» جد پژمان بختیاری احداث شده اند. این مجموعه در مرکز دشتک روبروی چنار ساخته شده بود. بنا به نوشته پژمان بختیاری عمارت و قلعه بزرگ خان، به طول یکصدمتر و دارای برج های متعدد بود و در پشت آن باغ بسیار بزرگی قرار داشت.1 مسجدخان در ضلع شمالی قلعه روبروی چنار واقع بود و حمام نیز در ضلع جنوبی قلعه ساخته شده بود. قلعه خان سالها قبل از انقلاب (اواخر قاجاریه یا اوایل دوره رضاشاه) تخریب شد و مسجد نیز در دوره بعد توسط آبندر الیاسی بازسازی شد و در دهه 1360 نیز نمای قدیمی آن تخریب شده و توسط شورای محل تجدید بنا گردید و هم اکنون در کنار چنار بزرگ وسط دشتک قرار دارد. بنای تاریخی حمام با قدمت بیش از 150 سال که داري ساخت آجری، باسقف گنبدی و بسیار مقاوم ساخته شده و یکی از قدیمی ترین حمام های تاریخی استان به شمار می رود، در بخش مرکزی دشتک پایین تر از خیابان اصلی در زمینی به مساحت حدودا 500 متر مربع هنوز پابرجاست.

5ـ مجموعه زیارتی و تاریخی سرپیر:

روستای زیبای سرپیر، در شمال دشتک با فاصله ی کوتاه دو ـ سه کیلومتری قرار دارد. سرپیر نیز مانند دشتک پیشینه ی تاریخی طولانی دارد و به دلیل جایگاه تاریخی و مرقد خاتون حلب همواره در طول تاریخ رونق زندگی داشته است و آثار متعدد تاریخی در آن مشاهده می شود. و به دلیل ارتباط نزدیک با دشتک و اشتراک در آب و خاک، ازدواج و نسبت های فامیلی با مردم دشتک قرابت زیادی دارند. راهی پر پیچ و خم و با شیب تند دشتک و سرپیر را به هم متصل می کند و تپه بزرگ پهنا کل بین آنهاست سرپیر در میان دره سرسبز و زیبایی که باغ ها و انبوهی از درختان و بوته های وحشی آن را در بر گرفته اند و در کنار تپه کوچکی در وسط دره پای کوه بزرگ احمد لیوه واقع است. چشم انداز سرپیر، بویژه در بهاران مانند «تابلوی زیبایی» است که نقاش طبیعت خلق کرده است و امامزاده خاتون حلب «نگینی در دل کوهستان بختیاری» است. سرپیر در فضایی آرام و دلپذیر، با طراوت دل انگیز طبیعت و کوهساران با شکوه، در کنار آرامگاه مقدس و مطهر امامزاده حلیمه خاتون معروف: «خاتون حلب» جای دارد.

بنای تاریخی امامزاده «خاتون حلب»:

زیارتگاه مقدس امامزاده حلیمه خاتون مشهور به «خاتون حلب/ خاتی نَحلَو» از نوادگان حضرت امام موسی کاظم (ع) که بنای ابتدایی آن سنگی و مدور بوده و احتمالاً در دوره اسلامی(قرن سوم به بعد) در این مکان احداث شده و در دوره های بعد، دوره ایلخانان یا صفویه بازسازی شده و بنای فعلی آن در دوران قاجار توسط «باقرخان فرزند رضاقلی خان ایلبیگی» احداث گردید. البته سرداب ساختمان که در زیر بنا واقع شده است احتمالا به دوره ایران باستان باز می گردد. ساختمان امامزاده در سال 1389 توسط اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان دوباره تعمیر و بازسازی گردید.آثار تاریخی امامزاده شامل بنای تاریخی، شیرهای سنگی تاریخی و اشیاء تاریخی داخل امامزاده که متأسفانه اغلب توسط سودجویان تاراج شده است.

حرم «خاتون حلب» هر ساله پذیرای انبوه مشتاقان و شیفتگان اهل بیت(ع) است به ویژه در ایام محرم و روزهای تاسوعا و عاشورا که اکثر مردم دشتک و عده ای از مناطق اطراف و حتی شهرهای مختلف برای زیارت و شرکت در این آیین به یاد ماندنی در کنار این مرقد مطهر گرد هم می آیند در حالی که علم های بزرگی در پیشاپیش عزاداران به حرکت در می آیند و دسته های سینه زنی و زنجیر زنی مسیر دشتک تا سرپیر را پیاده می پیمایند حرم این امامزاده در طول قرن های متمادی مأمن و مرجع مردم معتقد و با صفای بختیاری بوده است. آئین با شکوه عاشورای دشتک و سرپیر به همراه برافراشتن علم های چوبی می تواند در فهرست آثار معنوی قرار گیرد.

آب و هوای پاک و چشم اندازهای سرپیر و فضای معنوی مرقد خاتون حلب به زیارت کنندگان آرامش دل انگیزی می بخشد و دل ها را تا فراسوی امید و آرزوهای بلند می کشاند و دعایی و زیارتی که شاید غمهای مردمان خسته را به نسیم بهاران می سپارد. در سند تاریخی دشتک به سال 1317 ه.ق (دوره صفویه) به سرپیر با نام «املاک وقفه خاتون حلب» اشاره شده است و چنین بر می آید که در آن دوران دهکده و آرامگاه خاتون حلب برپا بوده است. قبر «علی صالح خان بختیاری» سردار سپاه نادر شاه و فاتح قلعه قندهار در کنار این امامزاده قرار دارد. همچنین قبور برخی بزرگان و خوانین از قدیم الایام در این مکان یا در محل «کفت سرپیر» قرار دارد.

آثاری از دوران باستان از جمله برد گوری ها و بقایایی از آتشکده یا معبد آناهیتا که مشخصه دوران هخامنشیان تا ساسانیان است در این سرپیر مشاهده مي شود همچنین آثار تاریخی دیگری از جمله بردگوری ها، شمشیربر، و... وجود دارد. اثر سنگی که در اصطلاح محلی به آن شمشیر بر می گویند به نظر می رسد جوی آب سنگی ست که توسط مردمان قدیم احداث شده است و در میان صخره ای بلند و پرتگاه خطرناک به صورت گذر گاه باریک ایجاد شده است و عبور از آن دشوار است و داستانی در مورد آن است که باید از بگذریم! بی اساس است! قبرستان های تاریخی از دوران های مختلف و سنگ قبور تاریخی از بزرگان بختیارینیز در اطراف امامزاده و سرپیر وجود دارد

(متن زیر در مورخه 25 بهمن سال 1383 در «روزنامه جام جم» چاپ شده است و به دلیل اینکه توصیفی نسبتا دقیق از بنای قدیمی امامزاده ارائه کرده است. در اینجا آورده می شود)

امامزاده حلیمه خاتون، نگینی در دل کوهستان

معماری امامزاده

بنای امامزاده در میان روستای سرپیر بر روی یک بلندی قراردارد که به قول مردم مدفن حلیمه خاتون می باشد. بنای امامزاده شامل یک حرم، رواق، راهروها و سردآبی کوچک است. مصالح این بنا از آجر، سنگ وملات گچوگل است.فرم بیرونی امامزاده به شکل چهار گوش است که حرم بنا در ضلع شمالی قرار دارد. رواق امامزاده اطاقی است مستطیل شکل به ابعاد6*5 متر که دارای سقفی طاق و چشمه ای(به روش بومی) است و ورودی آن از جهت شرق است وضلع غربی آن به حرم راه دارد. در اضلاع شمالی وجنوب آن دو ورودی قرینه به عرض یک متربه راهرو ها تعبیه شده است که دارای پنج طاقچه بزرگ وکوچک که عمق می باشد. راهروهای چپ و راست رواق دارای دو ورودی از جهت شرق می باشند. طول راهرو سمت راست6 مترو عرض170سانتی متر است که با پیچی سی درجه به حرم ختم می شود. پوشش این راهرو نیز طاق وچشمه (به روش بومی) است و دارای چهار طاقچه کوچک می باشد که درونشان شمع روشن می کنند. معماری و ابعاد راهرو سمت چپ همانند سمت راست است با پنج طاقچه کم عمق در انتهای آن دری کوچک وجود دارد که با هفت پله به عرض یک متر به درون سرداب امامزاده ختم می شود.

سرداب امامزاده به ابعاد4*4 متر است و ارتفاع آن 130 سانتی متر می باشد. فرم آن هشت ضلعی است که در چهار جهت آن چهار طاقچه کوچک با قوس بین جهت روشن کردن شمع تعبیه شده است. کف این سرداب سکویی مستطیل شکل با دو ستون مستطیل و میان تهی دیده می شود. که گهواره ای چوبی بر روی آن قراردارد. در قسمت فوقانی سکو حفره ای وجود دارد که مردم از طریق این حفره خاک درون سکو را خارج کرده... فرم درونی حرم نیز هشت ضلعی است که در ضلع شرقی سمت راست به ترتیب ورودی رواق به حرم و راهرو سمت راست به حرم قرار دارند و در ضلع سمت چپ ورودی رواق به حرم طاقچه ای تعبیه شده است.

در سایر اضلاع، طاق نماهایی کم عمق با قوس بین وجود دارد. گنبد بنا به کمک12طاق بندی کوچک. باقوس بین برروی فرم هشت ضلعی حرم ساخته شده است. در زیر گنبد محجری چوبی ومشبک دیده می شود که در زیر آن سکوی سرداب قرار گرفته است. کف تمامی بنا به جز سرداب موزاییک فرش می باشند و سطح دیوار ها گچ اندود است. در جلوی جبهه شرقی بنا حیاط کوچکی وجود دارد. نمای این جبهه پلاستر شسته و تمامی درها آهنی است. پوشش گنبد ورق وساقه گنبددارای کاشی کاری ساده وکتیبه دار می باشد. این امامزاده تنها بنای سردابی استان است که دارای تاریخی ایلخانی است ودر دوره های بعد مرمت شد. نمونه ای از این مرمت ها درکتیبه ای سنگی به تاریخ 1332 در بالای ورودی رواق به حرم ذکر شده است..۱

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1ـ روزنامه جام جم ، شماره 1369 ضمیمه، ویژه نامه چهارمحال و بختیاری، مورخه 25/11/1383

ب: جاذبه های گردشگری و مناظر طبیعی دشتک

1- مجموعه تفریحی آسیاب پیر و بنستان

2- کناره های زیبای رودخانه های دشتک و پل های قدیمی

3- منطقه تفریحی رودخانه دره گرم دشتک

4- مجموعه تفریحی چندار بالا در شمال شرقی دشتک

5- مجموعه تفریحی دره باغ و باغستانهای اطراف آن

6- مجموعه زیارتی سیاحتی امامزاده حلیمه خاتون سرپیر

7- منطقه تفریحی چشمه حاجت در سرپیر

8- طبیعت زیبای دره شور دشتک و چشمه های و غارهای آن

9- مناظر وچشمه بی سیاکی در شمال شرقی کوه دشتک

10- چشمه ساران فراوان در دامنه کوههای اطراف دشتک

11- مناظر زیبای دامنه کوهساران بلند منطقه دشتک

12- باغستانهای شمال و جنوب دشتک ومناظر طبیعی دیگر .

*کناره های رودخانه های دشتک(مجموعه تفریحی دره گرم):

دو شعبه از سرچشمه های رود کارون که از دامنه های رشته کوه معروف به زردکوه سرچشمه می گیرند، از کنار دشتک عبور می کنند «رودخانه دره گرم» در غرب دشتک از دامنه ی زردکوه سرچشمه گرفته و پس از عبور از دره های متعدد با اضافه شدن چشمه های دیگر در مسیر آن به دشتک می رسد سپس با «رودخانه دم دره» که از طرف دوآب صمصامی گذر کرده و از جنوب دشتک عبور می کند در هم می آمیزد. سراسر کناره ها و سواحل زیبای این رودخانه ها مناظر بدیع و بکر در پناه درختان و صخره های ستبر و شگفت و سبزه زاران پر طراوت تفریگاه های مفرّح، لذت بخش و مناسبی هستند. گوش سپردن به صدای خروشان رود، موسیقی طبیعت، نوای پرندگان، برخورد سنگ ها با آب، نسیم رودخانه و خنکای آب زلال رود، از مناظر به یاد ماندنی می باشند. در فصل تابستان شنا در این رودخانه ها لذت بخش و نشاط آور و امواج خروشان این رودخانه ها شادی بخش است. حاشیه پل های نصب شده بر رودخانه ها از جمله پل آهنی و پل بردی/ سنگی از دیگر نقاط تفریحی است. درختچه های وحشی فراوانی در طول رودخانه (دراز رو) رویش دارد که از چوب آن ها استفاده می کردند در قسمت جنوبی دره گرم چشمه ی پر آبی معروف به چشمه «نیمه نایی» وجود دارد. بناهای سنگی تاریخی معروف به تُواکافرون در کوههای دره گرم قرار دارند.

متاسفانه به دلیل پایین بودن بستر رودخانه استفاده چندانی از آب این رودها نشده است. از قدیم الایام ماهیگیری در این رودخانه ها رواج داشت. اما امروزه تصرفات خصوصی، استفاده غیر مجاز از وسایل و مواد زیانبار در ماهیگیری آسیب بزرگی به رودخانه و محیط زیست پیرامون وارد شده است و در روخانه ای که سرشار از انواع ماهی ها و دیگر موجودات آبزی بود، اکنون کمتر ماهی در آن یافت می شود. ماهی های طبیعی رودخانه را از بین می بریم و ماهیان شیلاتی مضر را جایگزین می سازیم!.

**آسیاب پیر و بنستون:

مجموعه تفریحی آسیاب پیر در غرب دشتک و قسمت شمالی دره گرم واقع است که تا سرپیر امتداد می یابد. کوه ها و تپه هایی اطراف آن را احاطه کرده است. در عمق دره، باغ ها و درختان زیادی دیده می شود در قدیم آسیاب های آبی زیادی در این جا رونق داشت که قرن ها مردم این منطقه برای آرد کردن گندم و جو از آن ها استفاده می کردند. هنوز هم آثار برخی از آن ها پیداست.

مشهور ترین آن ها آسیاب پیر بود و علت این نامگذاری انتساب آن به امامزاده خاتون حلب است. اطراف آن پوشیده از درختان سرسبز به ویژه چنارهای کهنسال است و آب چشمه های زلال در این مسیر درّه روان است. بزرگان نقل می کنند در یکی از سال های دور سیلاب عظیمی آمد که تمام درختان و آسیاب ها را نابود کرد اما آسیاب پیر مصون ماند. بزرگان و قدمای دشتک حکایات و خاطرات زیادی از این مکان و آسیاب ها دارند. از رنج و زحمت طاقت فرسا برای تهیه آرد، از پخت نان مخصوص آسیاب با نام محلی «گِرده» که بسیار خوشمزه بود، از حیوانات وحشی به ویژه خرس هایی که در این درّه فراوان بوده اند و حتی از وجود جن! و برخورد با آن ها در این درّه حکایت ها نقل می کنند. چشمه و باغ های «بنستون» نزدیک به آسیاب پیر و جنوب کوه بلند احمدلیوه با مناظر طبیعی خاص معروف است.

چشمه«تک تک او»

در مسیر آسیاب پیر، غار و چشمه معروف به «تک تک او» قرار دارد که به معنای قطره قطر یا چکه چکه آب است. این چشمه مشرف بر درّه گرم، در زیر صخره های بزرگی قرار دارد از زیر تخته سنگ های عظیم و از سقف صخره به طور مداوم و با فاصله اندک آب چکه می کند و قطره قطره از دل سنگ بیرون می آید و در حوض سنگی (سنگ اَو) که در کف آن قرار دارد، می ریزد. این منظره صحنه بدیع و جالبی پدید آورده است. آب سرد و گوارایی که کام رهگذران خسته یا کشاورزان صحرا و چوپانان در حال گذر را سیراب می کند. جلوه ای از پدیده های خلقت و راز های طبیعت است.

درّه باغ:

باغستان و چشمه دره باغ در مسیر راه دره گرم در غرب دشتک واقع و از مکان های تفریحی دشتک به شمار می رود که درخت توت کهنسالی در کنار آن سربرافراشته است. همچنین در نقاط دیگر دشتک چشمه های متعدد دیگر با مناظر زیبا وجود دارند مانند: چشمه دره بیدها، بنیوستون، وقمون، تی چغا و...

*دره شور/ دره سور

طبیعت زیبای دره شور دشتک و کوه ها، چشمه ها و غارهای آن در شرق دشتک قرار دارد. دره طبیعی و کم عمقی که از کوه های شمال شرقی دشتک شروع می گردد و بعد از عبور از شرق دشتک تا رودخانه امتداد دارد کوه های زیادی مشرف بر دو طرف این درّه است. آب شور در امتداد دره جاری است که از رسوبات آن نمک به دست می آید در شمال این درّه چشمه ی آب شیرین از زیر کوه ها بیرون می زند که مدتی قبل و بعد از انقلاب از طریق لوله کشی آب آشامیدنی قسمتی از دشتک را به صورت محدود تاٌمین می کرد.

*مجموعه تفریحی چندار بالا

چندار بالا در قسمت شمال شرقی دشتک در پایین کوه زرد و در کنار صخره های بزرگ و دره ای کم عمق قرار دارد در واقع چنارهای کهنسالی هستند که سکوی سنگی بزرگی آنها را احاطه کرده است و از نقاط تفریحی دشتک است و به دلیل انتساب به امامزاده برای آنها تقدس خاصی قائلند.

*مجموعه تفریحی چشمه حاجت سرپیر

مجموعه تفریحی چشمه حاجت در شمال غربی سرپیر در پای کوه بلند احمد لیوه قرار دارد که از مناظر زیبا و دل انگیز در کنار چشمه ساران زلال برخوردار است. درختان بلند و چمنزارهای سرسبز در کنار کوه و چشمه پرآب گردشگاه کم نظیر و زیبایی را ایجاد کرده است. این چشمه این که مجاور امامزاده قرار دارد از تقدس برخوردار بوده است و آب آن را برای تبرک و شفای بیماران بر می دارند. نوشیدن جرعه ای از آن را برای برآوردن حاجات مؤثر می دانستند. البته در حال حاضر با تصرف و تخریب به زیبایی و شکوه آن آسیب فراوانی وارد شده است. در دامنه های بالاتر از آن چشمه های دیگری وجود دارند که از کوهای بالا دستی سرچشمه می گیرند و آب کشاورزی سرپیر و دشتک را از قدیم الایام تأمین می کردند از جمله چشمه «آقا شعفدی» (آقا شفیع الدین) که در دامنه کوه قرار دارد این منطقه در زمستان ها پوشیده از انبوه برف و یخ است

درختانی نیز با نام محلی «تاگ»در مسیر معروف «راه جو» در قسمت غربی دشتک به طرف سرپیر وجود دارند که به زیبایی این راه افزوده اند. همچنین مجموعه ی درختان «سیسته» (زالزالک)1 نیز در مسیر پر پیچ و خم و شیب دار دشتک به طرف سرپیر قرار دارند که از قدمت و تقدس برخوردارند و در این جاده سایه بان هر رهگذر خسته ای بودند. شاید راز ماندگاری این درختان همین باورهای مقدس بوده است که مانع از نابودی و قطع این درختان سرسبز و تناور گردیده است در هر جای این سرزمین هر کجا که درخت تنومند و کهنسال وجود دارد به برکت وجود همین اعتقاد معنوی و مقدس بر جای مانده است. ای کاش همه مردمان، در همه زمان ها، همه درختان را مقدس می شمردند! و از قطع کردن آن ها خوداری می کردند بنابر روایات دینی کاشتن و پرورش دادن و حفاظت از درختان ثواب و اجر اخروی و شادابی و سرسبزی دنیوی را در پی دارد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1ـ روايتي عاميانه در مورد درختان سیسته وجود دارد که قدما به این شرح نقل کرده اند:« در زمان های قدیم که دشتک دهکده ای کوچک بود، رهگذران خسته و مردمی که هرروز صبح از کنار این درختان عبور می کردند بر روی تنه ی درخت ظرف سفالی بزرگ (تغـار) پر از ماست تازه با چند قرص نان جو تازه می یافتند و از این هدیه رسیده هر روزه استفاده می کردند ولی کسی نمی دانست، کیست که این ظرف را هر روز بر این درخت می گذارد. سرانجام یکی از اهالی تصمیم می گیرد این راز را کشف کند او هنگام سپیده دم که هنوز پرتو روز پرده سیاه شب را کنار نزده بود در نزدیکی درخت پنهان می شود و به کمین می نشیند ناگهان مشاهده می کند بانوی با شکوهی که تمام لباس هایش سبز است، بزهای کوهی را می دوشد. سپس با ظرف تغار بر دوش به طرف درخت می آید. مرد از کمینگاه خود بیرون می دود و با گویش محلی داد می زند: «ای همه چی سوز دیدمت!» (ای کسی که همه لباسهایت سبز است تو را دیدم) با این فریاد آن بانو ناگهان بر می گردد و ظرف از روی دوشش می افتد و می شکند. بنابراین ناراحت شده و مرد را نفرین می کند و می گوید برو که هیچ کس بجای تو نماند(نسلت مقطوع شود) و از نظرها غیب می شود! پس از آن روز مردمی که از آن محل عبور می کردند دیگر هیچگاه اثری از ظرف ماست و نان ندیدند. و بجای آن مرد که به پیرغَیو معروف شد، بجز دختر کوری کسی باقی نماند. مردم قدیم معتقد بودند آن بانو «حضرت خاتون حلب» بوده است.

*مناظر کوهساران دشتک

دشتک در ناحیه کوهستانی و مرتفع واقع است و کوهساران فراوانی با مناظر و مراتع سرسبز در دامنه های آنها مشاهده می شود. کوه بلند «احمد لیوه» که با ارتفاع 3621 متر از سطح دریا در بخش شمال غربی دشتک خودنمایی می کند، دارای قله های بلند و اغلب پوشیده از برف و مراتع غنی و چشمه ساران سرد و زلال است. دامنه های سرسبز و خوش آب و هوای این ناحیه پوشیده از گونه های مختلف گیاهی همچون گون است علت این نامگذاری به خاطر روايتي عاميانه است که فردی از عشایر به نام احمد در تابستان گله ی گوسفند خود را برای چرا به این منطقه برد اما در فصل پاییز از رفتن به مناطق گرمسیر و قشلاق خودداری کرد و گفت: «احمه لیوه جا میشون خشه» (همین جا برای گوسفندان خوش است!) اما به زودی زمستان فرا رسید و با بارش برف و کولاک تمام گوسفندان وی تلف شدند و این کوه بدین گونه احمد لیوه (احمد دیوانه) نام گرفت. اطراف این کوه جایگاه عشایر است. مرتع «چال گوراو» و مراتع دیگر با چاه ها و چشمه های پر آب در نزدیک آن قرار دارد. در غرب آن به طرف کوهرنگ «پره جفت» و بعد از آن روستای «بیرگون» قرار دارد. دامنه ی کوه احمد لیوه از قدیم الایام، محل ییلاقی عشایر معروف به «سادات سلطان ابراهیم» است که بهار و تابستان در این تقطه خوش آب و هوا به سر می برند. ساعت طبیعی: در پایین کوه صخره ایست که کشاورزان از قدیم برای تعیین ساعت آبیاری از طریق زاویه ی تابش نور آفتاب از آن استفاده می کردند در اصطلاح محلی «مهل اَو سا گِرون» می گفتند.

کوه بلند قیصری: در سمت غربی احمد لیوه کوه بلند قیصری با ارتفاع 3228 متر قرار دارد که دارای شکارگاههای متعدد و محل رویش گونه های گیاهی مختلف است که اکنون منطقه حفاظت شده محیط زیست است

غارهای باستانی: در این منطقه غارهای باستانی و بعضاٌ ناشناخته و شگفت انگیزی وجود دارد از جمله «اشگفت زتده به گور»و غارهای دیگر که آثار تاریخی در آن ها کشف شد و بعضاٌ وسیع و با عمق زیاد می باشند و به دلیل موانع طبیعی و وجود حیوانات وحشی و عدم تجهیزات لازم هنوز ناشناخته مانده اند.

کوه های دو رُو و زرد

در شمال دشتک و نزدیک به سرپیر کوه بلند «دو رو» واقع است دامنه این کوه پوشیده از گون و درختچه های وحشی است در صخره ها و شکاف های آن درختان انجیر وحشی است که کام رهگذران و کوهنوردان را شیرین می کند. در قدیم در شکاف های این کوه ها لانه های زنبور عسل بود که عسل طبیعی خالص از آن ها به دست می آمد. در دامنه جنوبی آن چشمه ای و باغستانی و دو صخره بزرگ در کنار هم وجود دارد که به آن ها «دو برارون» می گویند و قدما معتقدند دو برادر بودند که به سنگ تبدیل شدند. کوه های زرد بزرگ و زرد کوچک نیز شمال دشتک، چشم انداز زیبا و تفریگاه های دل انگیزی به وجود آورده است. پشت کوه زرد بزرگ، ناحیه ای است که به آن «بی سیاکی»(بید ساکی) می گویند و محل قدیم روستای نیسیاق بود. درختان بید و گردوی کهنسال، تفریحگاهی و چشمه ای به نام «چشمه گلی» در این منطقه وجود دارد. کوه «زرد خسروی» نیز مشرف بر دره شور جایگاه رویش بوته های وحشی درختچه های وحشی انجیر و سیسته و پناهگاه کبوتر های وحشی است

کوه های زرّو / زراب:

مجموعه کوه های معروف به «زراَو» از بخش شمالی دشتک تا منطقه میزدج (شهرستان فارسان) و روستای ده چشمه امتداد یافته اند. ارتفاع بلندترین آن ها 3625 متر است. در این منطقه نیز مراتع فراوان به چشم می خورد و محل ییلاق عشایر مختلف بوده است. راه تاریخی مردم این منطقه و عشایر به شهرستان فارسان و مرکز استان از گردنه معروف کوه زرٌو بود. در قدیم مردم دشتک و سایر روستاهای اطراف برای مسافرت به مرکز استان و شهرهای دیگر، پستی و بلندی زیادی را پیاده یا سوار بر اسب و قاطر از این مسیر طی می کردند و با تحمل مشقات فراوان به روستای ده چشمه و فارسان و از آن جا به شهرکرد (دهکرد) می رفتند و برای تهیه مایحتاج خود، فروش کالا، پیدا کردن کار،رساندن بیماران به شهر، این راه سخت را می پیمودند و گاهی در زمستان های سخت گرفتار برف و کولاک شده اند و در سرمای وحشتناک کوهستان بسیاری از مردم جان خود را از دست می دادند. در این دامنه این کوه ها راه های مال رو زیادی وجود دارد که حاصل رنج و تلاش انسان های سخت کوش در طول روزگاران دور و دراز بوده است. آثار این راه ها یاد آور خاطرات آن زمانه دور است و نشانی از زندگانی پررنج و تاریخ پر پیچ وخم انسان هاست و به تعبير دل انگيز شاعر:

این خط جاده هاکه به صحرا نوشته اند یاران رفتـــه بـا قلم پا نوشته اند...

کوه میلی و رشته هایی در امتداد آن

کوه میلی با ارتفاع 3903 متر در جنوب غربی دشتک و منطقه دواب صمصامی قرار دارد ودر امتداد آن چشم انداز کوهستان جنوب دشتک پیداست که همچون دیواری عظیم به نظر می رسد و شامل میلی، هفت کَرتون، گَویله و ... می باشند. این کوها مجاور دشتک ،دواب صمصامی و بخشی از دیناران هستند. روزگاری سراسر این کوه ها سرشار از مراتع سرسبز و غنی از منابع گیاهی همچون کرفس و قارچ و دیگر گونه های با ارزش گیاهی بودند که با برداشت بی رویه اغلب از بین رفتند. در آن روزگاران دامنه کوه های جنوب دشتک جایگاه خیل عظیم عشایر بختیاری بود. که سیاه چادرهای فراوانی در دامنه های آن بر افراشته بودند و در شب هنگام نور چراغ ها و آتش برافروخته عشایر از دور پیدا بود. بر روی این کوه ها آثار یخچال های فرسایشی و چاله های بزرگی از برف و یخ و چاه های عمیقی با عمق ناپیدا وجود دارد.

مناظر طبیعی دیگر:

در دشتک مناظر و مجموعه های تفریحی دیگری نیز وجود دارد مانند: باغستانهای شمال و جنوب دشتک، چشمه ساران فراوان با مناظر زیبا، دشت ها و مراتع سرسبزو... در اطراف دشتک وجود دارد.

(دوستان عزیز! این مطالب و همچنین مطالب قبلی تاریخ دشتک در آینده دوباره بازنگری و اصلاح خواهد شد و به صورت یکجا منتشر می گردد) مطالب قبلی را در همین سایت جستجو کنید. ادامه دارد.....

منبع: کتاب دشتک بر بلندای تاریخ نوشته رضا بهرامی دشتکی

وبلاگ دشتک نگین بختیاری: http://dashtakb.blogfa.com/