دشتک «نگین بختیاری»

شاهنامه خوانی در فرهنگ بختیاری

   شاهنامه فردوسی از بزرگترین آثار حماسی و ادبی ایران و جهان به شمار می رود که در هویت ملی ایرانیان و فارسی زبانان جایگاه برحسته ای دارد. شاهنامه مجموعه داستانها و حماسه های ایران باستان است که حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی شاعر بزرگ ایرانی با کوشش و تحمل رنج سی ساله به نظم درآورده است.

  شاهنامه خوانی در بختیاری قرنهای متمادی پیشینه تاریخی و فرهنگی دارد. قوم بختیاری از اقوام کهن ایرانی به شمار می روند که زبان و محتوی شاهنامه با تاریخ و فرهنگ غنی و دیرینهآنان همخوانی دارد. در فرهنگ بختیاری از دیرباز تا کنون پس از قرآن کریم یکی از ارزشمندترین کتابها شاهنامه فردوسی بود و همواره مردمان بختیاری با شاهنامه مانوس بوده اند.

  از منظر اعتقادی نیز «فردوسی شاعر بزرگ شیعه مذهب ایرانی» بود که به خاندان پیامبر ارادت داشت و سروده هایی درستایش پیامبر و امام علی داشته و یکی از اخلاقی ترین شاعران است که رعایت اخلاق و ادب در سراسر شعر او به چشم می خورد که از این منظر نیز در فرهنگ بختیاری که صدر درصد شیعه هستند، مقبولیت ویژه ای دارد:

چوخواهی که یابی ز هر بد رها        سر اندر نیاری  به دام  بلا

به گفتار پیغمبرت راه جوی            دل از تیرگیها بدین آب شوی

ترا دانش و دین رهاند درست         در رستگاری ببایدت جست

اگر چشم داری به دیگر سرای        به نزد نبی و وصی گیر جای

درست اینسخن گفت پیغمبرست     که من شهرعلمم علیم در است

منم بنده ی اهل بیت نبی             ستاینده ی خاک پای وصی

چو باشدتو را عقل وتدبیر و رای       به نزد نبی و و علی گیر جای

برین زادم و هم برین بگذرم          چنان دان که خاک پی حیدرم

ابا دیگران مر مرا کار نیست          بدین اندرون هیچ گفتار نیست… (آغاز شاهنامه)۱

واژه «بختیاری» به نوعی در شاهنامه آمده است و اگرچه بی ربط قلمداد گردد اما با روحیه سلحشوری بختیاری ها و صداقت و راستی آنان و نیز شبیخون (شوخین) که در بختیاری معروف است با این ابیات سنخیت دارد:

کنون ما ز دل بیم بیرون کنیم     سحرگه بریشان شبیخون کنیم

گر امشب بر ایشان بیابیم دست     به بیشی ابر تخت باید نشست

وگر بختیاری بر نگیرد فروغ        همه چاره بادست و مردی دروغ

برین برنهادند و برخاستند            ز بهر شبیخون  بیاراستند…

شاهنامه در سرزمین بختیاری با نام کتاب هفت لشگر معروف بوده و در مکتبخانه های قدیمی شاهنامه خوانی را آموزش می دادند. در مجالس خوانین بختیاری نیز مراسم شاهنامه خوانی با لحن حماسی و شورانگیز رواج داشت. در تاریخ بختیاری موارد متعددی از شاهنامه خوانی بختیاری ها ثبت گردیده است:.

سر اوستن هنری لایارد، دیپلمات انگلیسی، که در سالهای ۱۸۳۹-۱۸۴۲ میلادی به ایران مسافرت کرددر سفرنامه خود به شاهنامه خوانی در حضور محمدتقی خان چهارلنگ حاکم بختیاری در آن دوره، در قلعه تُل خوزستان اشاره کرده است و می نویسد:

من بارها در قرارگاه محمدتقی خان شاهد و ناظر مراسم شعرخوانی بودم و متوجه شدم که خواندن اشعار و سرودهای رزمی چه تأثیر عمیقی بر روی مردم کوه نشین بختیاری به جای می‌گذارد … آنان تا پاسی از شب در اطراف محمدتقی خان که بر روی فرشی در کنار شعله های آتش نشسته بود جمع می‌شدند و به آواز شفیع خان که با صدای بلند مشغول خواندن شاهنامه یا داستان خسرو شیرین و سایر شعرای ایرانی مانند حافظ و سعدی بود گوش می‌دادند… ۲

اسدخان بهداروند نیز که علیه حکومت قاجار قیام کرده بود با خواندن اشعار شاهنامه پاسخ شاهزاده قاجار را داده است: «اسدخان بهداروند هنگاهمی که در محاصره شاهزاده قاجار در دژ اسدخان قرار گرفته بود این شعر فردوسی را خطاب به شاهزاده قاجار خواند:

مرا سر نهان گر شود زیر سنگ    از آن به که نامم برآید به ننگ

نبیند مرا زنده با بند کس      که روشن روانم براینست و بس

«بی بی مریم بختیاری که از زنان نادره ی روزگار بود هنگامی که مبارزان مشروطه به او پناه بردند از آنان حمایت کرد و روزی که افسر اعزامی از اصفهان برای جلب وحید دستگردی و دیگر شاعران پناهنده به در قلعه بی بی مریم آمد  به افسر اعزامی گفت: اگر جانم را بستانند پناهندگان را تحویل نخواهم داد و این «شعر فردوسی» را بر آنان خواند:

زکف بفکن این گرز و شمشیر کین     بزن جنگ و بیداد را بر زمین…

پناهندگان را منم پاسدار             مبیناد چشم کس آن روزگار

که آزادگان را دهم بر تو باز        دهم ماکیان را به چنگال باز» ۳

در کتاب تاریخ بختیاری سردار اسعد، ۳ نیز به شاهنامه خوانی در بختیاری اشاره گردیده و استاد پژمان بختیاری شاعر بزرگ معاصر نیز از مجالس شعر خوانی و شاهنامه خوانی بختیاری ها در اواخر دروان قاجار روایت می کند:

 [در دامنه کوه احمدلیوه در دشتک بختیاری] محافل شبانه رونق دیگر داشت از گوشه و کنار، نواهای مخصوص بختیاری بلند می شد. در چادر عمو  یک نفر به آواز بلند اشعار قهرمانی و قطعات حماسی را می خواند. این اشعار معمولاً نقاشی روح داری از میدان های جنگ بود که دلیران گذشته و اجداد رشید ما  قهرمان آنها شمرده می شدند… گذشته از آوازهای مخصوص اشعار محلی، در سراسر بختیاری کسانی هستند که شاهنامه فردوسی، همچنین خسرو و شیرین و لیلی و مجنون نظامی را با نوایی پر از شور و احساسات تغنی می کنند و این یکی از بهترین سرگرمی های آن سامان است.

در دهه ۵۰ نیز که کنگره شاهنامه خوانی در طوس برگزار می شد. دکتر انجوی شیرازی بهترین شاهنامه خوانان کشور را برای شرکت در کنگره دعوت نمود ازجمله شاهنامه خوانان برجسته بختیاری مانند «میرزامحمد بهرامی» از دشتک بختیاری، فرامرز طهماسبی و جهانگیر شهابی از شهرکرد و فرخشهر در این کنگره حضور یافتند و با لباس بختیاری به شاهنامه خوانی پرداختند و مورد تقدیر قرار گرفتند.۵

در دهه های اخیر نیز شاهنامه خوانی در میان بختیاری رواج داشته و اگرچه نسل فعلی کمتر اهل مطالعه شعر و ادب و شاهنامه خوانی هستند اما برپایی همایش ها و جشنواره ها در بختیاری به شاهنامه خوانی سنتی رونقی دوباره داده است. جواد خسروی نیا از شاعران بختیاری نیز شاهنامه را با گویش بختیاری به نظم در آورده است. به هر رو  شاهنامه خوانی در فرهنگ بختیاری همواره در تقویت روحیه حماسی و هویت ملی موثر واقع می گردید.

پژوهش و نگارش: رضا بهرامی دشتکی ـ بهمن ۱۳۹۷  (سایت سرزمین ما)

منابع:

۱ـ شاهنامه فردوسی، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۶۹، ص ۲۳٫  ــــــــ   ۲ ـــ سر اوستین هنری لایارد، سفرنامه لایارد، ترجمه مهراب امیری، تهران، آنزان ۱۳۷۶، ص ۱۷۰ .  ـــــــــ    ۳ـ عبدالعلی خسروی، بختیاری درجلوه گاه فرهنگ، شهسواری، تهران، ص  ۴۲۰ .  ـــــــــ   ۴ـ سردار اسعد، تاریخ بختیاری، اساطیر، ۱۳۷۴،    ــــــــ  ۵ـ پژمان بختیاری،دیوان، پارسا، تهران، ۱۳۶۸، مقدمه. و «زندگی و اشعار پژمان بختیاری»، سامان دانش، ۱۳۹۴، ص ۶۸ .  ـــــــــ  ۶ـ منصور رستگار فسایی،مقاله مردی از دیار خاطره های جاوید، مجله کلک مهر، آبان ۱۳۷۲ ش۴۳ ،ص ۲۳۵ .   ــــــــ  ۷ـ جواد خسروی نیا، شاهنامه بختیاری، نشر شهسواری، ۱۳۸۹ .

(میرزامحمد بهرامی دشتکی، شاعر، خوشنویس و شاهنامه خوان برجسته کشوری بود شاهنامه را با لحنی خاص و پرجاذبه می خواند ـ از سال ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶ به دعوت مسئولان کنگره ملی فردوسی به عنوان شاهنامه خوان برجسته در طوس/توس شرکت داشت و به شاهنامه خوانی می پرداخت. دکتر انجوی شیرازی از مسئولان کنگره در نامه ای از وی تجلیل نمود. وی در سال ۱۳۶۲ در دشتک درگذشت. پدرش ملاعلی بنده بهرامی، استاد دوران مکتب پژمان بختیاری بود)

ثبت آیین شاهنامه خوانی بختیاری در فهرست آثار ملی

مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان چهارمحال و بختیاری ۱۱ دی ۹۵ از تکمیل پرونده و ثبت مراسم آیینی شاهنامه خوانی در فرهنگ بختیاری بعنوان یک اثر میراث ناملموس استان چهارمحال وبختیاری توسط شورای عالی ثبت سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری خبر داد. عسگری سوادجانی گفت: حماسه به عنوان یکی از گونه های ادبی در بین اقوام متمدن و صاحب فرهنگ، جایگاه ویژه ای دارد و نشانگر بالندگی و تعالی روح یک قوم و ملت به شمار می رود. وی با بیان اینکه کوه های سر به فلک کشیده بختیاری و فراز و نشیب کهساران، مسکن کوچ نشینان ایلی است که ذهن خود را کمتر دستخوش تهاجمات فرهنگی بیگانگان ساخته و بنا به سنتی دیرین همواره از کیان و میراث فرهنگی خود مانند گنجینه ای گران بها نگه داری کرده اند، گفت: داستانها و روایت شاهنامه نیز از دیر باز در میان بختیاریان سینه به سینه سپرده می شد و تا عصرحاضر پایدار و ماندگار شد، که از آن به عنوان یکی از آیین های نمایشی بختیاری یاد می شود.