قلعه یا دژ کافران! در دشتک +تصاویر
منطقه دشتک» در 85 کیلومتری غرب یا جنوب غربی مرکز استان چهارمحال بختیاری و در دل کوهساران بلند در قلب سرزمین بختیاری قرار دارد. دشتک در میان دشت ها، دره ها، تپه ها و رودهای خروشان و در دامان رشته کوه های بلند نزدیک به «زردکوه بختیاری» و در کنار شعبه های اصلی «رود کارون» جای دارد.. این منطقه پیشینه تاریخی هزاران ساله با آثار متعدد تاریخی و باستانی دارد . یکی از این آثار تاریخی شگفت انگیز « قلعه کافران»1 است که به اختصار به معرفی آن می پردازیم:
در دل کوههای بلند دشتک مشرف بر رودخانه دره گرم دشتک و در قسمت شرقی کوه قیصری، بناهای سنگی تاریخی وجود دارد که از سنگ و ملاطِ «ساروج»2 ساخته شده اند. در اصطـلاح محلی به این بناها «توا کافَرون/خانه های کافران» گفته می شود. دژ کافران در سینه کوه و ارتفاع بسیار زیاد و در نقطه ی بسیار سخت گذری بنا گردیده که در حال حاضر بخش هایی از بنای اصلی باقی مانده و بقیه آن تخریب شده است. در احداث این بناها از سنگ های بزرگی استفاده شده که در این ارتفاع و در سینه کوه، شگفت آور است. این مجموعه شامل چند اتاق و محوطه در میان صخره ای بلند در وسط کوه می باشد که از انتهای کوه تا قلعه بیش از 100 متر ارتفاع دارد.
قسمت فوقانی که راه رسیدن به آن سخت تر و خطرناک است، دیواره ای سنگی در جلو آن باقی مانده است و بقیه آن در اثر مرور زمان یا حوادث مختلف از جمله ریزش کوه از بین رفته است. از شمایل کلی این بنا پیداست که در گذشته قلعه شامل چند سکونتگاه بود. شکافهایی کوچک و سوراخهای کتده شده در دل کوه وجود دارد که احتمالا برای جا انداختن تیرهای چوبی و دوطبقه کردن بنا بوده است. این بنا در گذشته بسیار بزرگتر بوده تا محوطه بیشتری در عرض و طول ادامه داشته و در گذر زمان و حوادث روزگار و شاید در اثر ریزش کوه و رانش قسمت زیادی از آن تخریب گردید. نکته بسیار جالب مشاهده آثار وجود چند سقف روی هم با ارتفاع حدود 2 متر که ارتفاع سقف ها با هم متفاوت هستند. مردمان ساکن قلعه طی مراحل مختلف اقدام به گسترش خانه های خود و تراشیدن سنگ و صخره کردند. همچنین دیواره اتاق های خود را با ملات آهک روکش کرده اند و بنا را به هر جهتی که در دسترس بوده و فضای کافی بود گسترش داده اند .
در قسمت پایین تر از این قلعه سنگی در ارتفاع کمتر محوطه ی غار مانندی است که به «طویله ها» شهرت دارد. در وسط آن دیوار سنگی بلندی با سنگ و ساروج کشیده شده است. در دیواره های غار آثار کنده کاری و تراشیدن سنگ و تعبیه طاقچه های سنگی مشاهده می شود.. این اصطبل از کف سنگی آن به ارتفاع حدود دو متر ونیم سوراخ های با قطر و عمق بیست سانتیمتر در دیوار ها به صورت هم سطح و روبروی هم قرار دارد که نشانه وجود تیرهای چوبی و دو طبقه بودن این اصطبل است که احتمالا طبقه زیر برای ذخیره آذوقه و نگهداری حیوانات مانند گوسفند و بز بود و طبقه بالای آن، سکونتگاه انسان بود. برخی شنیده ها حاکی از آن است که در محوطه خانه های کافران! اشیاء تاریخی شامل: شمشیر، خنجر، کوزه و ظروف مختلف یافت شده است. کف سنگ فرش این محوطه بارها تخریب و حفاری غیر مجاز شده و آسیب زیادی به آن وارد گردیده است.3
در کوه روبرو در جنوب دره دقیقا در نقطه مقابل قلعه کافران، بنای دیگری با وسعت کمتر و با صخره ای پله کانی و دیوار دست ساز در دل آن صخره مشاهده می شود، که مشابه بنای شمالی است. راه قدیمی و پله های دست کنده شده در این محوطه وجود دارد...
تاریخچه قلعه کافران و هدف از احداث آن
آنچه روشن است هدف از احداث این بناها در دل کوه و جای سخت گذر، اغلب برای ایجاد امنیت و حفظ جان و مال خود از غارتگران و یا رهایی از گزند دشمنان و حکومت های زمانه و یا برای حفظ اعتقادات مذهبی خود بوده، که در نقاط دور دست و کوههای صعب العبور می ساختند. در مورد این بنا نظریات متفاوتی گفته شده است.
یک احتمال وجود دارد که بنای اولیه این قلعه مربوط به دوران ایران باستان باشد یک قلعه یا غار باستانی قبل از اسلام که در دوره های بعد در محوطه آنها بازسازی صورت گرفته است. که در این صورت باید قدمت آن را به دوره ساسانیان مرتبط دانست و با وجود بردگوری های متعدد در این منطقه که آثار بجای مانده از دوران هخامنشیان است وجود قلعه باستانی نیز که نشانه تمدن ایران باستان در این منطقه است بعید نیست. همچنین برخی محققان بناهای مشابه این قلعه را در مکان های مختلف ایران، متعلق به زرتشتیانی می دانند که بعد از اسلام برای حفظ آیین خود تا قرن پنجم در نقاط دور و در دل کوه ها ساخته اند4. بنابر این تاریخ احداث آنها را از سده اول هجری تا قرن سوم (بیش از 1000 سال قبل) دانسته اند
به نظر عده ای نیز این بناهای سنگی که به قلعه های کوچک شباهت دارند، مربوط به دوران برآمدن اسماعیلیان در ایران است. که با توجه به نوع بنا و شیوه ساختن آنها، تشابه زیادی به «قلعه های اسماعیلیان»5 (قرن ششم و هفتم هجری) در مقیاس کوچک تر دارد. با این تفصیل این بناها احتمالا قدمتی حدود 800 ساله دارند که در حال حاضر به شکل محوطه ای محدود و در حد اتاق های سنگی کوچک باقی مانده اند. به نظر می رسد در آن قرون میانی پس از اسلام حکومت های سنی مذهب ایران در دوره خلفا، اسماعیلیان را قرمطی و کافر قلمداد می کردند و همواره در تعقیب آنها بودند. بنابراین نام این مکان ها بی ارتباط به این موضوع نیست. در خصوص این بناها و نام آنها شاید رازهای دیگری وجود داشته باشد که هنوز روشن نیست.6
از سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و مسئولان استان درخواست می شود نسبت به ثبت قلعه کافران دشتک در فهرست آثار ملی و همچنین بازسازی آن اقدام نمایند. آثار دیگری نیز در دشتک وجود دارد که قابلیت ثبت ملی دارند. مانند مجموعه چنارهای کهنسال در شمال دشتک و چنارهای وسط شهر دشتک ـ حمام خان دشتک و.. همچنین آئین عاشورای دشتک با علم های چوبی نیز شایسته است در فهرست آثار معنوی میراث فرهنگی قرار گیرد. برخی آثار تاریخی دشتک در سالهای قبل به ثبت ملی رسید: بردگوری دشتک مشهور به بردسیلا به شماره 3885 و بردگوری چات به شماره 3886 و بردگوری های سرپیر 1تا 5 به شماره های 3884 و همچنین بنای تاریخی امامزاده حلیمه خاتون سرپیر دشتک به شماره 5984 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است...
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1ـ سالها پیش از قلعه کافران در هر دو قسمت بازدید کردیم. امسال نیز به سختی این مسیر سخت گذر را دوباره برای بررسی دقیقتر پیمودیم. با توجه به اینکه این آثار در قدیم پیش از تخریب بسیار وسیع تر و یک مجموعه بوده اند، اصطلاح خانه برای این بناها کافی نیست. لذا قلعه کافران نامی مناسبتر است.
2ـ صاروج/ساروج: مخلوطی از آهک و خاکستر یا ریگ که در آب به مرور جذب انیدرید کربنیک کند و آهکش به صورت سنگ آهک که محکم و پایدار است در می آید (محمد معین ، فرهنگ فارسی، جلد دوم، تهران ، امیرکبیر، 1384، ص 1791)
3 ـ متاسفانه سودجویان از یک طرف و برخی افراد نادان از طرفی به امید یافتن گنج اقدام به تخریب کف و دیوارهای سنگی بنا نمودند غافل از اینکه مردمان ساکن این قلعه در نهایت سختی زندگی می کردند و طبعا گنجی نداشتند.. گنج جایی است که حاکمان و پادشاهان و بازرگانان سکونت داشتند نه در مناطق دورافتاده و محروم.. حداکثر اشیاء فلزی و کوزه های سفالی یافت گردید. آثار چند کوزه شکسته و خرد شده در قلعه مشاهده گردید که با توهم گنج درون کوزه ها، آنها را شکسته و کاملا خرد کرده اند!. در حالیکه همان کوزه های سفالی تاریخی و باارزش بود که از بین بردند و آسیب های زیادی به این اثر تاریخی وارد کردند...
4ـ خداوند الموت نوشته پل آمیر نویسنده فرانسوی، ترجمه ذبیح اله منصوری، انتشارات بدرقه جاویدان، تهران 1386 . ص 218
5ـ حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی، تاریخ ایران، تهران، نشر نامک، چاپ دهم، 1389،صص 285 الی287
6ـ مسیر رسیدن به قلعه کافران دشوار و خطرناک و مستلزم داشتن ایزار و آمادگی لازم است. نبودن جاده مناسب و عدم بازسازی مسیر دسترسی به این مکان را به ویژه در قسمت فوقانی خطرناک و سخت کرده است.
مطالب کاملتر در کتاب تاریخ دشتک که سال آینده منتشر می شود خواهد آمد...
***
تصاویری از «قلعه کافران» در دشتک بختیاری
***
***
***
***
***
***
***
***
***
***
***