دشتک «نگین بختیاری»

زندگینامه حسین پژمان بختیاری

زندگینامه پژمان بختیاری شاعر بزرگ ایران، محقق و مترجم

حسین پژمان بختیاری، شاعر بزرگ معاصر و محقق و مترجم در سال ۱۲۷۹ هجری شمسی در محله حسن آباد تهران به دنیا آمد. اما زادگاه اصلی و سرزمین پدری وی «دشتک بختیاری» است که در دامنه کوهساران بلند بختیاری، منتهی به «زردکوه» و در کنار سرچشمه های اصلی «رود کارون» واقع است.

پدرش،«علیمرادخان میرپنج» از سلسله معروف خوانین بختیاری، و از سرداران دوران مشروطه بود که در دشتک سکونت داشت و در اواخر قاجاریه، به منظور تصدی مناصب نظامی به تهران می رود و در دستگاه مظفر الدین شاه صاحب عنوان لشگری میرپنج (سرتیپ) می شود. وی در دوران مشروطیت به همراه خواهرزاده ی خود، علیقلی خان سردار اسعد بختیاری (ازسران بزرگ مشروطیت) در مبارزات مشروطه نقش فعالی داشت. علیمرادخان که قبلا” در دشتک ازدواج کرده بود، در زمان اقامت در تهران نیز با دختری جوان از خاندانی مشهور ازدواج می کند، که از نوادگان قائم مقام فراهانی (وزیر مشهور دوره ی قاجاریه) بود. پژمان ثمره ی این ازدواج است. مادر پژمان «عالمتاج قائم مقامی متخلص به ژاله» (1325-1262) از شاعران نامدار اواخر قاجاریه و از سلسله شریف سادات بود که اشعار زیبا و پر خروش وی معروف است.

این وصلت نامتناسب به دلیل فاصله ی سنی و ناسازگاری اندکی بعد به جدایی انجامید. و پژمان که نوزادی بیش نبود در رنج و آوارگی به زندگی خود ادامه می دهد در چنین شرایطی پیرمردی از اهالی دشتک به نام «کاکا اواسعلی» که از ملازمان علیمرادخان بود، از پژمان مواظبت و نگهداری می کند. از سن سه سالگی به بعد پدرش اصرار داشت که به وی خواندن و نوشتن و بویژه قرآن بیاموزد و در این راه سخت گیری می کند. علیمرادخان که در آن دوران به دلیل جنگ های بعد از مشروطه فرمانده بخشی از قشون بختیاری در آذربایجان بود، نمی توانست در کنار وی باشد، بنابر این پژمان را در حدود سال ۱۲۸۵ هـش در معیت برادر و خواهرش و چهل نفر سوار بختیاری به دشتک (زادگاه خود) می فرستد.

پژمان درشرح زندگینامه خود،که در مقدمه ی «خاشاک» و دیوان اشعار آمده است به این سفر اشاره می کند و به توصیف از زندگی در دشتک و مناظر زیبای آن (در بیش از یکصد سال قبل) می پردازد: «چند روز بعد به« دشتک» رسیدیم این قریه زادگاه اعضای خاندان ما بود که در پشت رشته مرتفع«زردکوه» بر کنار شعبه ی اصلی «کارون» جای داشت». در دشتک زندگی تازه و سرشار از شادی و شور را تجربه می کند. در آنجا اسب سواری، تیراندازی و فنون رزم را فرا می گیرد. «دیدن وبهره بردن از آن همه چیز های زیبا از آنهمه کوه و بیشه و دشت و صحرا از آن زندگی بی تکلف برای من و روح من عوالم تازه ای به وجود می آورد و افکار کودکانه ی مرا دچار تشنجها و هیجانهای بی سابقه ای می ساخت». به همین دلیل مقام شاعری خود را مدیون زندگی در دامان کوهساران بلند و مناظر زیبای دشتک و جاذبه ی معنوی آن می داند: «مناظر احمدلیوه [در دشتک بختياري] از یک سو، و جلال و کبریای خدایی در قیافة آرام یک نفر لُرعامی [در حال نماز] از سوی دیگر، روح و فکر مرا متمایل به شاعری ساخت و شاعری متشاعر به وجود آورد

پژمان نخستین بار در دشتک به مکتبخانه می رود و نزد ملاعلی بنده بهرامی به تحصیل علم مشغول می شود «مکتبخانه ما مسجدی تاریک بود که چنار بسیار عظیم و چند صد ساله ای بر آن سایه می افکند.«ملاعلی بنده» استاد مکتب ما بود و تمام دختران و پسران «دشتکی» در محضرش درس می خواندند.».۲ وی پس از چند سال به تهران برمی گردد و تحصیلات خود را ابتدا در مدرسه «اشرف» سپس در مدرسه فرانسوی «سن لویی» ادامه می دهد. در این مدرسه با «نیما یوشیج» همدرس بود. پدرش اگر چه به زندگی وی چندان توجهی نداشت اما نسبت به درس خواندن او اهتمام خاص داشت. در سن ده سالگی پدر را از دست می دهد علیمرادخان قبل از مرگ سرپرستی وی را به علیقلی خان سردار اسعد بختیاری محول می کند و ثروت قابل توجه خود را در تهران در اختیار او می گذارد مشروط بر آنکه پژمان را برای ادامه تحصیل به اروپا بفرستد. اما این امر با بی توجهی تحقق نمی یابد. سردار اسعد کمی بعد بیمار و فلج می شود.

پژمان به اصرار نامادری اش دوباره به دشتک فرستاده می شود. پس از دو سال دوباره به تهران باز می گردد و به تحصیلات خود ادامه می دهد. با مرگ سردار اسعد، رنج ها و آوارگی های وی بیشتر می شود و از ثروت پدر که در دست فرزند سردار اسعد (جعفرقلیخان سرداراسعد) بود، به قول خودش پشیزی به وی نمی رسد. ناچارا به استخدام وزارت پست تلگراف در می آید و تا باز نشستگی در آنجا خدمت می کند. او با کوشش در کسب علم و دانش و مطالعات مستمر، به تدریج سرآمد محافل علمی و ادبی می شود. آثاری را از زبان فرانسه به فارسی ترجمه نمود. و در زمینه ی تاریخ و فرهنگ و شعر و ادب نیز آثار فراوانی برجای گذاشت وی با شاعران و استادان بزرگ آن زمان همچون «ملک الشعرای بهار، ایرج میرزا، استاد فروزانفر، جلال الدین همایی، رهی معیری، استاد شهریار و…» همنشینی و معاشرت داشت و در ادبیات ایران جایگاه برجسته ای یافت. اشعار او سرشار از مضامین نو و تعابیر بدیع است. وی ضمن پایبندی به سنت ها و قواعد شعر فارسی از شاعران نواندیش و نوپرداز معاصر به شمار می رود.

پژمان از ارادتمندان به اهل بیت، بویژه مولای متقیان علی (ع) بود و در وصف آنان اشعار فاراوانی دارد. او شاعری رنج کشیده و خودساخته بود و همواره اخلاق و ارزش های معنوی را می ستود. به ایرانزمین، عشق می ورزید و بیگانه ستیز بود. وی نسبت به سرزمین بختیاری نیز دلبستگی فراوان داشت و در وصف آن اشعار بلند و جاودانه ای سرود. پژمان در سن میانسالی ازدواج نمود و صاحب دو فرزند دختر و پسر شد. ۳ وی در دوران پایانی عمر گرفتار بیماری و رنج ناشی از آن می شود و این بیماری رنج آور سالها ادامه می یابد. سر انجام پژمان بختیاری پس از عمری تلاش و تحمل دردها و رنجها، در سوم آذر ماه ١٣۵٣ در سن٧۴ سالگی بر اثر بیماری سرطان در تهران درگذشت. او را در قبرستان بهشت زهرا (قطعه هشت) دور از زادگاه پدری، به خاک سپردند.۴

تا رهـرو عدم شد جسم شکسته ی ما/ آسایشی عجب یافت اندام خسته ی ما

تحقیق و گردآوری: رضا بهرامی دشتکی ـ ۱۳۷۹

پی نوشت ها: ۱ـ اکثر منابع تاریخ تولد پژمان را جهارم آبان ماه ۱۲۷۹ هجری شمسی نوشته اند و ما هم به استناد این منابع همین تاریخ را ذکر کردیم. اما با توجه به اینکه پژمان تاریخ تولد خود را سوم شعبان ۱۳۱۸ هجری قمری ذکر کرده است منطبق با چهارم آذرماه ۱۲۷۹ می شود. ۲ـ خاشاک، پژمان بختیاری، امیرکبیر، تهران، ۱۳۳۵٫ مقدمه. ملاعلی بنده، استاد دوران مکتب پژمان، پدرمرحوم میرزامحمدبهرامی دشتکی بود.که وی نیز ادیب، خوشنویس و از شاهنامه خوانان بختیاری بود. ۳ـ پسر پژمان فریبرز قبل از انقلاب به خارج از کشور مهاجرت نمود اما دختر وی خانم فریبا پژمان در تهران سکونت دارد… پژمان یک برادر دیگر از مادر خود داشت بنام امان اله خان دشتکی تهرانی نیز داشت که در شهربانی تهران بود و قبل از انقلاب درگذشت. ۴ـ مزارخواهر و برادر پژمان و اجداد وی در دشتک قرار دارد.

منبع: کتاب «زندگی و اشعار پژمان بختیاری» تالیف رضا بهرامی دشتکی، نشر سامان دانش، تهران ، ۱۳۹۴٫

…

مطالب بیشتر درباره پژمان در سایت سرزمین ما لینک زیر:

پژمان بختیاری زندگی و اشعار

...

...

پژمان در اواخر عمر

فهرست کتاب ها و آثار پژمان بختیاری:

پژمان بختیاری شاعری نامدار و محقق، مترجم و نویسنده ای توانا نیز بود که از سال ۱۳۰۵ه.ش. به بعد آثار خود را به رشته ی تحریر در آورد. پژمان محققی ژرف نگر و نکته سنج بود و کوشش او در تصحیح کتب ادبی نیز مبتنی بر دقت علمی، آمیخته با ذوق ادبی بود. او همچنین نثر را روان، رسا و شاعرانه می نوشت و در حوزه های مختلف دانش و ادب و تاریخ و فرهنگ ایرانزمین و ترجمه از زبان فرانسه تسلط فراوان داشت.

پژمان درطول حیات پربار خود بیش از چهل اثر اعم «تالیف، ترجمه و تصحیح» بر جای گذاشت. که برخی از آنها هنوز منتشر نشده اند و همچنین بیش از یکصد مقاله یا اثر ادبی در مجلات معتبر آن دوران مانند «ارمغان، یغما، سخن، وحید، گوهر و…» به چاپ رسانده است. دیوان نیز وی که در سال ۱۳۶۸ تنظیم و تدوین گردید حاوی همه اشعار پژمان نیست بسیاری از اشعار ارزشمند وی در دیوان او نیامده است.

فهرست آثار:

الف ـ آثار منظوم:
۱ ـ سیه روز ،تهران ، ۱۳۰۶ ش، ۱۵۸ص .
۲ـ زن بیچاره، تهران، ۱۳۰۸ ش، ۱۵۸ ص .
۳ـ محاکمه شاعر ، تهران،امیر کبیر ۱۳۱۳ ، ۱۳۶ ص .
۴ـ بهترین اشعار، تهران، ۱۳۱۳ ، ۹۷۱ ص.(منتخب اشعار شاعران)
۵ــ به یادگار جشن هزارمین سال فردوسی، تهران ۱۳۱۳ش،۳۲ ص .
۶ــ خاشاک، تهران ،۱۳۳۵ ،ش.۳۰۷ ص .
۷ــ اندرز یک مادر ، تهران ،۱۳۴۷ ، ص .
۸ـــ کویر اندیشه ، تهران ، ۱۳۴۹ ش.۳۳۶ ص .
۹ــ دیوان ، تهران، پارسا ،۱۳۶۸ ش.۵۴۵ ص .

ب ـ آثار منثور:
۱ـ تألیفات منتشر شده: ۱ـ تاریخ پست و تلگراف ایران، امیرکبیر ،۱۳۲۷، ۳۵۷ ص. ــ ۲ـ داستان زندگانی حافظ ،تهران ، ۱۳۱۵٫ داستان شعرا مجله تهران مصور. تألیفات منتشر نشده: سخنوران پارسی گوی/گویش بختیاری/پادشاهان ایران/ کاخ های فرانسه/تاریخ منظوم اشکانیان (بیست هزار بیت)
و…

۲ـ تصحیح:
۱ـ دیوان حافظ، تهران، ۱۳۱۵ ،۳۶۶ ص. تهران ۱۳۴۳ ،ص،۱۳۱۸ ،۴۸۸ ص.
۲ــ کلیات جامی (اولین چاپ در ایران)،تهران ،۱۳۱۷ ،۳۱۶ +۲۸ ص.
۳ــ لسان الغیب (حافظ)، تهران، ابن سینا، بی تا ، پنچاه وپنج +۵۸۹ ص.
۴ ــ لیلی ومجنون، نظامی گنجوی، تهران، ابن سینا، ۱۳۴۷ ، شانزده +۲۱۸ ص.
۵ ـــ مخزن الاسرار، نظامی گنجوی، تهران، ابن سینا ، ۱۳۴۴ ،ن+۱۱۹ ص.
۶ـــ هفت پیکر، نظامی گنجوی، تهران ، ابن سینا، ۱۳۴۴ ،یج+ ۲۵۴ ص.
۷ ــ دیوان ژاله قائم مقامی، تهران، ابن سینا، ۱۳۴۵ ، ۳۱+۱۰۹ ص.
۸ـــ خسرو و شیرین، نظامی گنجوی ،تهران، ابن سینا، ۱۳۴۳ ،یا +۳۱۰ ص.
۹ـ اقبال نامه، ابن سینا، تهران، ۱۳۴۴ .ص ۱۹۲ .
۱۰ـ شرف نامه، تهران، ابن سینا، ۱۳۴۵ ، ۳۴۶ ص.
۱۱ـ اسکندر نامه، نظامی گنجوی ، ۱۳۴۰ .
۱۲ـ رباعیات خیام (ترانه های خیام)، تهران، ابن سینا، ۱۳۱۸، ۹۱ ص.
۱۳ـ مجلدات پنجم و ششم مثنوی، ابن سینا، بی تا .
۱۴ـ دیوان عمان سامانی ( منتشر نشده) .
۱۵ـ دیوان اوحدی مراغه ای(منتشرنشده) . و…

۳ ـ ترجمه :
۱ـ وفای زن (آدلف)، بنیامین کنستان دو ربک، تهران خیام، ۱۳۰۸ ،۱۷۶ ص.
۲ــ افسانۀ قمار، هوفمان، تهران،۱۳۱۰ ، ۴۴ ص .
۳ـ مِریمه ، تهران ، بی تا ،۴۸ ص .
۴ـ دزد اطفال، مواحل دن،تهران ، بی تا .
۵ـ کرسپل، هوفمان ، تهران ،بی تا .
۶ـ گربۀ سیاه، ادکار آلن پو، تهران بی تا .
۷ـ قمارباز، هوفمان، تهران، بی تا .
۸ ـ مادموازل اسکودری، هوفمان، تهران ، بی تا .
۹ ـ رویای شارل، تهران، بی تا ۵۶ ص.
۱۰ـ پسیشه ، آپوله ، تهران، خاور، تهران، ۱۳۰۹٫ و……
۱۱ـ رنه، شاتو بریان، تهران، روزنامه شفق سرخ .
۱۲ـ آتالا ، شاتو بریان، تهران، روزنامه شفق سرخ .
۱۳ـ ژولی، ژان ژاک روسو، مجله ارمغان، سال دوازدهم.
۱۴ـ شعرای فرانسه، ارمغان دوره هفتم به بعد، ش ۱ و.. .
۱۵ـ لامارتین، مجله شرق، ش ۴و۵و۶و ۸ . و…

۴ ـ مقدمه ها: ـ مقدمه بر نخستین مجموعه اشعار شهریار، ۱۳۱۰ (به همراه ملک الشعرا بهار و سعید نفیسی)
مقدمه بر ضرب المثل های بختیاری، بهرام داوری، ۱۳۴۳ .ـ
مقدمه بر دیوان ژاله قائم مقامی ، ۱۳۴۹ . ـ مقدمه بر اوژنی گراند بالزاک ترجمه عبداله توکل ۱۳۲۸ . ـ مقدمه بر عشق و خست بالزاک ، ترجمه عبداله توکل، بی تا .
مقدمه و شرح بر وفای زن، و…

ج: مقالات:بیش از ۱۰۰ مقاله و متن ادبی در مجلات معتبر ادبی مانند «ارمغان، وحید، سخن، یغما، گوهر و….

تحقیق و نگارش: رضا بهرامی دشتکی (نویسنده و پژوهشگر) ـ ۱۳۹۱

فهرست کامل آثار، اشعار و مقالات وی در کتاب: زندگی و اشعار پژمان بختیاری، پژوهش و تدوین رضا بهرامی دشتکی

۱۳۹۴٫ ص ۲۷ الی ۴۱

لینک: زندگینامه کامل پژمان بختیاری (سایت سرزمین ما)

اشعار پژمان بختیاری

کتاب «زندگی و اشعار پژمان بختیاری» تالیف رضا بهرامی دشتکی

خاطرات پژمان بختیاری از دشتک

مطالب بیشتر ، کلیک کنید: سرزمین ما (تاریخ و فرهنگ بختیاری)