دشتک «نگین بختیاری»

در باب علی صالح خان بختیاری سردار سپاه نادرشاه، فاتح قندهار

  علی صالح خان بختیاری از چه طایفه ای بود؟

    مقدمه

   در خصوص علی صالح خان بختیاری، سردار سپاه نادرشاه، عده ای به استناد برخی ادعاها نظرات متفاوتی اظهار نمودند که در همین زمینه ضمن اشاره به چند نکته، پژوهش انجام گرفته در این مورد ارائه می گردد:

    1ـ اختلاف نظر ودیدگاه درامر پژوهش و تحقیق نه تنها مذموم نیست بلکه امری شایسته و پسندیده است چرا که منجر به دقت و  امعان نظر بیشتر شده و به روشن شدن مسائل کمک خواهد نمود.  اختلاف در مورد شخصیت و هویت چهره های مشهور تاریخی امری طبیعی است و در مورد بسیاری از شخصیت تاریخی ایران نیز همواره وجود داشته است و اختصاص به این مورد خاص ندارد.

    3ـ ما از بیان نظرات مختلف قطعا استقبال می کنیم و آن را در جهت اصلاح مطالب و دقت بیشتر، مفید می دانیم آنچه شایسته نیست اهانت، اصرار بر سخنان فاقد اعتبار و غیر مستند و تعصبات بی منطق است، نه بیان انتقاد و نظرات مخالف.  از همه دوستانی که نظرات موافق یا مخالف ارسال کردند سپاس داریم  و در همین راستا خلاصه پژوهشی که انجام شده است، منتشر می گردد:

    علی صالح خان بختیاری، فاتح قندهار

    در تاریخ بختیاری دو چهره تاریخی با نام علی صالح خان وجود دارد. اول علی صالح خان بختیاری از سرداران سپاه نادرشاه و فرمانده قشون بختیاری در فتح قلعه قندهار در سال 1150 ه.ق. که از چهره های تاریخی معاصر نادرشاه بود.1  همه منابع تاریخی وی را از اجداد خوانین بختیاری (دورکی) می دانند و قبر وی در سرپیر منطقه دشتک قرار دارد.

 و دیگری علی صالح خان بهداروند که معاصر با اوایل قاجاریه بود و از رجال تاریخی بختیاری به شمار می آید. قبر وی در شهرکیان (شهرک) در نزدیکی شهرکرد قرار دارد. اخیرا برخی از دوستان اهل قلم از طایفه آسترکی کوشیده اند، علی صالح خان فاتح قندهار را به طایفه آسترکی نسبت دهند.2 اما دلایل تاریخی و ادله عقلی و منطقی بسیار وجود دارد که وی همانگونه که منابع تاریخی نوشته اند از اجداد خوانین بختیاری دورکی زراسوند است نه آسترکی. که به برخی از این دلایل اشاره می کنیم:

1ـ همه منابع معتبر بختیاری علی صالح خان بختیاری را از اجداد سلسله خوانین بختیاری دورکی (از اجداد سردار اسعد بختیاری) دانسته اند و در بسیاری از آنها ذکر شده علی صالح خان فرزند عبدخلیل است و در هیچ جایی به آسترکی بودن وی اشاره نگردید.

2ـ اسناد بجای مانده از دوران نادرشاه3 به بعد به روشنی بیانگر انتساب علی صالح خان به خوانین دورکی است. این اسناد که در قالب فرمان های نادرشاه و جانشینان وی و همچنین فرمان های کریم خان زند و دیگر حکام زتدیه است که سلسله وار خطاب به علی صالح خان، فزرند وی  و نوادگان او صادر گردیده است و در آنها به ترتیب از علی صالح خان، ابدال خان فرزند علی صالح خان و حبیب اله خان فرزند ابدال خان که جد بزرگ سردار اسعد بوده نام برده شده است. که در انتساب حبیب اله خان فرزند ابدال خان به خوانین بختیاری زراسوند مطلقا شکی وجود ندارد. در فرمانی که به ابدال خان فرزند علی صالح خان صادر گردید به صراحت از پسر وی حبیب اله خان نام برده شد. در سند دیگری (مربوط به منطقه دشتک و دوآب) ابدال خان ولد علی صالح خان بختیاری(1191 ه.ق) ذکر شده است. در حالیکه که اگر آسترکی بود. این شجره سمت و سویی دیگر می یافت

    همچنین در برخی از این فرمانها به اعطای منطقه پشتکوه بختیاری به ترتیب از علی صالح خان تا نوادگان وی اشاره شده است و در دوره فتحعلی شاه به فرمان وی به الیاس خان برادرزاده حبیب اله خان فرزند ابدال خان اعطاء شده است.  کاملا روشن است که به صورت موروثی به خوانین بعدی زراسوند (نوادگان علی صالح خان) انتقال یافته است  و در این منابع هیچ اشاره ای به آسترکی ها ندارد.4

3ـ در مورد اینکه کوشیده اند وی را فرزند خلیل خان حاکم بختیاری دوره صفویه معرفی نمایند نه فرزند عبدخلیل آقا، باید گفت: میرجهانگیرخان و خلیل خان بختیاری، معاصر شاه عباس کبیر (989ـ1038ه.ق) بوده اند.5 که از دوران حاکمیت آنان تا اواخر دوره نادرشاه (1159ه.ق) که علی صالح خان فرمان حکومتی گرفت، چیزی حدود 150 سال است!  چگونه می شود با این فاصله 150 ساله، علی صالح خان را فرزند خلیل خان دوران شاه عباس معرفی کنیم!!  بر اساس عقل و منطق این موضوع مطلقا رد می شود. حتی نوه او هم بعید می نماید. چرا که علی صالح خان سردار جنگجویی که به قلب دشمن می تازد نمی تواند پیرمرد فرتوت و کهنسالی باشد!

4ـ فرزندان و اعقاب جهانگیرخان و خلیل خان طبعا و عرفا از قبل به عنوان حاکمان بختیاری مشهور بودند و اگر علی صالح خان به آنها منتسب بود شکی نبود که منابع تاریخی از همان دوره نادرشاه به آن اشاره می کردند در حالیکه بر اساس منابع تاریخی از جمله عالم آرای نادری  علی صالح خان ابتدا «کاید علی صالح» معرفی شده و بعدها با عنوان «علی صالح بیگ» و نهایتا با فرمان نادرشاه عنوان خانی گرفت. و علی صالح خان از طایفه ای است که اولین بار این عنوان را کسب کردند نه طایفه ای که قبلا عنوان خانی داشتند. . ضمن اینکه اگر در انتساب چهره های تاریخی بدون دلایل کافی و متقن تشکیک شود در انتصاب جهانگیرخان و خلیل خان به آسترکی ها هم اتفاق نظر وجود ندارد.

   5ـ اینکه به جمله ای اسناد شود که خوانین آسترکی تا اوایل کریم خان ریاست کل بختیاری را داشتند و اگر از علی صالح خان از طایفه زراسوند بود چگونه همزمان فرمان حکومتی کسب می کند...6 در رد این موضوع باید گفت که اولا این ادعا در منابع دست اول نیامده است ثانیا به فرض که صحت آن را بپذیریم در فرمان نادرشاه به علی صالح خان وی به عنوان رئیس طایفه هفت لنگ معرفی می شود نه ریاست کل بختیاری. بنابراین  حکم مذکور منافاتی با این موضوع ندارد. و از طرفی بسیاری معتقدند خوانین و حاکمان دوره صفویه در دوره نادرشاه با دگرگونی اوضاع مانند سابق حاکمیتی نداشتند و به تدریج کنار رفتند و طبقه جدیدی از خوانین قدرت گرفتند.

6ـ گفته شده در حکم علی صالح خان وی به عنوان «ریش سفید» معرفی شده است در حالیکه اوژن بختیاری نوشته بود علی صالح بیگ جوانی معاصر نادرشاه بود...7  باید گفت اصطلاح ریش سفید، یک عنوان حکومتی و ایلی به معنای رئیس طایفه است نه الزاما به معنای پیرمردی کهنسال! و بارها افراد جوانتر که لیاقت بیشتری داشتند در راس ایل، طایفه و تیره قرار گرفته اند و به اصطلاح ریش سفید طایفه بودند. بر این اساس این عنوان چیزی را ثابت نمی کند.

7ـ جایگاه علی صالح خان در منطقه دشتک بوده و سر انجام در این منطقه وفات یافت. و مزار وی در جوار «امامزاده خاتون حلب سرپیر» قرار دارد. این منطقه که با عنوان ناحیه پشتکوه در اسناد معرفی شده است از زمان علی صالح خان به بعد در تیول خوانین بختیاری بوده است و بر همین اساس و با وجود این مالکیت، برخی نوادگان علی صالح خان (فامیل «الیاسی») در دشتک سکنی یافتند. در حالیکه جایگاه خلیل خان فرزند جهانگیرخان در خلیل آباد لرستان بوده و آسترکی ها در ییلاق و قشلاق در بنه وار خوزستان، الیگودرز لرستان و نقاط دیگر بودند و هیچگاه در این منطقه و حتی نزدیک به آن نبودند وجود علی صالح خان و فرزندان وی در دشتک انتساب به آسترکی را رد می کند

8ـ به نقل از برخی بزرگان دشتک بر روی سنگ قبر تاریخی علی صالح خان در سرپیر نوشته شده بود: علی صالح خان فرزند عبدخلیل (جد خوانین بختیاری) و نه خلیل خان! یا نوه او. این سنگ قبر تاریخی تا چند دهه قبل در محل وجود داشت در هنگام بازسازی امامزاده و کوچه های اطراف آن (قبل از انقلاب) به گفته افراد محلی در  دیواره بنا یا زیر آن قرار گرفته و فعلا پنهان است.

  در اکثر متون، تاریخ نویسان بختیاری از ابتدا تاکنون، به حضور علی صالح خان در دشتک اشاره شده است. و بر روی این قضیه که جایگاه وی در دشتک بوده و قبر وی در این منطقه واقع است، اتقاق نظر وجود دارد. علی صالح خان و بسیاری دیگر از سرداران و بزرگان بختیاری پرورش یافته دامان منطقه دشتک بوده اند. حضور حاکمان و بزرگان بختیاری قبل از آن زمان نیز در دشتک مسبوق به سابقه است.

   در هرحال با وجود این دلایل روشن و بسیاری دلایل دیگر، بازهم باب پژوهش در این مورد بسته نیست و ما صد درصد بر نظرات و دیدگاه های در موارد مختلف پافشاری نمی کنیم و اگر در آینده اسناد و دلایل متقن دیگری در این خصوص و مطالب دیگر ارائه شود استقبال  کرده و منتشر می کنیم.

    رضابهرامی دشتکی ـ1392

پی نوشت ها:

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1ـ محمدکاظم مروی، عالم آرای نادری، تهران، نشر علم، 1369 صص: 235 و 234 و 244 و 397 و 545  ومیرزامحمد استرآبادی، پیشین، صص328 و329  

2ـ علی بهرامی آسترکی، بنه وار من ایل من، قم، دارالنشر اسلامی، 1382 ، ص 95

3ـ  مهراب امیری، حکومتگران بختیاری، تهران انتشارات آنزان و پازی تیگر، چاپ اول، 1358، صص 443 الی 445

4ـ جن راف. گارثویت، بختیاری در آیینه تاریخ،، ترجمه مهراب امیری، چاپ اول، تهران، آنزان، 1375، صص47، 69 و 73

5ـ اسکند بیگ منشی، تاریخ  عالم آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار، چاپ سوم، تهران، امیر کبیر، 1382، صص 1086 ، 908 ، 952، 950،

6ـ سردار اسعد بختیاری، تاریخ بختیاری، تهران، اساطیر، چاپ دوم، 1383 ، صص 158 و 157

7ـ اوژن بختیاری، ابوالفتح، تاریخ بختیاری، تهران، بی نا، 1335، صص 20 الی 22

مطالب مرتبط:

حماسه فتح قندهار توسط بختیاری ها (به فرماندهی علی صالح خان)